تحلیل نحوه ايجاد و فعاليت مدرسه آليانس كاشان

| استاديار تاريخ پژوهشكده امام خمينی و انقلاب اسلامی

سابقه حضور اقليت يهود در كاشان به دوران قبل از اسلام می‌رسد، اما آنچه منابع بر آن اذعان دارند وجود اقليتی فعال از يهود در كاشان در دوره صفويه است كه به صنعت و تجارت پارچه و ابريشم مشغول بودند. در زمان نادرشاه افشار، يهوديان مناطق ديگر رو به كاشان آوردند و كاشان مركز روحانيان يهود ايران شد و اورشليم كوچك نام گرفت، زيرا چند نفر از حاخام‌های يهود از بيت‌المقدس به شهر آمدند و علمای يهود ساير شهرها اجازه امور روحانی يهوديان را از علمای كاشان دريافت می كردند.۱

در دورة قاجار، وضعيت اقليت يهود كاشان سال به سال وخيم‌تر شد. سختی زندگی و تأمين معاش از يكسو و فشارهای برخی ادارات دولتی از سوی ديگر باعث شد بسياری از خانواده‌های يهودی به جاهای ديگر، به­ خصوص همدان، نقل مكان كنند.۲

پولاك تعداد خانوارهای يهودی كاشان را به نقل از يك حاخام يهودی اهل همدان دو هزار نفر،۳ و حبيب لوی در تاريخ يهود ايران ۸۰ فاميل تخمين می‌زند.۴ روند كاهش جمعیت و كوچ يهوديان تا مشروطه ادامه يافت. اوژن اوبن يهوديانی را در كاروانسرای كوچكی در سلطان‌آباد ملاقات کرد كه عده‌شان در حدود ۶۰ نفر و مهاجرانی از كاشان و همدان بودند.۵ در آوریل ۱۹۰۶م، تحرکاتی علیه یهودیان کاشان صورت گرفت و باعث شد تعدادی از آنها به تلگرافخانۀ انگلیس در کاشان پناه ببرند. با این همه، جستجو در اسناد و مدارک داخل ایران اطلاعات بیشتری از این حادثه به دست نمی‌دهد و این واقعه فقط در گزارش کنسولی انگلیس ثبت شده است.۶

يهوديان كاشان علاقه­ مند بودند كه فرزندانشان بتوانند به راحتي در مدارس تحصيل کنند. اين وضعيت در همۀ شهرهايی که اقليت يهود در آنها حضور داشت مشترک بود و به همین سبب، تظلم‌نامه‌هايی از يهوديان ايران به اتحاديۀ جهانی يهوديان (آليانس اسرائيليت اونيورسال) نوشته شد و كميته مركزی آليانس برای اجابت اين درخواست از فرصتی که در مسافرت ناصرالدين شاه به فرنگ پیش آمد استفاده کرد.

در تاريخ شنبه ۱۲ ژوئيه ۱۸۷۳م/۱۵ جمادی ­الاول ۱۲۹۰ق/۲۲ تير ۱۲۵۲ش، طبق دعوتی از طرف كميتۀ مرکزی آلیانس، یهودیان در محل هتل پارلمان فرانسه به حضور شاه ايران رسيدند.۷ آنها در این ملاقات اجازه تأسيس مدارس آليانس را از شاه گرفتند.۸ آدولف كرميو نماينده يهوديان در صحبت با شاه بود. بعد از اين ملاقات و طبق دستور شاه، صدراعظم ميرزاحسین­خان سپهسالار در نامه‌ای به تاريخ ۱۸ ژوئيه ۱۸۷۳م/۲۱جمادی الاول۱۲۹۰ق/۲۸تير۱۲۵۲ش اجازة تأسيس مدارس آليانس را صادر کرد.۹ با این همه، تأسيس آليانس كاشان در ۱۳۲۹ق/ ۱۲۸۹ش/۱۹۱۱م، يعنی حدود ۳۷ سال بعد، صورت گرفت و علت اين تأخير مشخص نیست.

بعد از مشروطيت و به دنبال ايجاد فضای بازتر، يهوديان توانستند به مدرسه سرداريه وارد شوند و در كنار مسلمانان به تحصيل بپردازند.۱۰ مدرسۀ سرداریه را ماشاء­الله ­خان کاشی در کاشان و برای تربیت کارمندان به منظور ادارۀ امور تشکیلات خود پدید آورده بود، زیرا واهمه داشت که جاسوسان دولتی در بین کارمندانش رخنه کنند. او با این نیت و البته درنظر گرفتن پاره‌ای مقاصد خیرخواهانه مدرسه را بنیان گذاشت. بنیان­گذار و متصدیان مدرسه حساسیت­ های مذهبی خاصی برای جذب محصلین نداشتند و به این ترتیب، فرزندان کلیمیان کاشان هم توانستند در این مدرسه تحصیل کنند. پس از آن، به دنبال فعاليت يهوديان كاشان و به‌ویژه ملا يقوتیئل، مدرسه آليانس كاشان تأسيس و دانش‌آموزان کلیمی در آن به تحصيل مشغول شدند. در سال ۱۳۳۸ق/ ۱۲۹۸ش/۱۹۱۹م، دکتر لقمان نهورای، نماينده كليميان در مجلس شورای ملي، هم از كاشان انتخاب شد.۱۱

مدرسه آلیانس اسرائیلیت کاشان

در سال ۱۲۸۶ش/۱۳۲۶ق/۱۹۰۸م، ملا يقوتیئل­بن اسحق كه از تأسيس آليانس در تهران و شهرهای ديگر اطلاع يافته بود به فكر افتاد مدرسه‌ای در كاشان تأسيس کند. بنا به گفتۀ حائری كه بعدها عهده­دار مديريت مدرسه شد، يقوتیئل همۀ هستی خود را صرف ساختن مدرسه كرد، چنان كه پس از پايان ساختمان مدرسه آه در بساط نداشت و برای امرار معاش با زنش شروع به ابريشم‌كشی كردند.۱۲ سرانجام، اين مدرسه با كمك ميرزاداوود جاويد، از يهوديان كاشان، در سال۱۲۸۹ش/ ۱۳۲۹ق/ ۱۹۱۱م افتتاح شد. این مدرسه با نام‌های ”مدرسه آقایقوتیئل،“ ”مدرسۀ اتحادیه بنی‌اسرائیل کاشان،“ ”مدرسۀ ملا اسماعیل کاشان،“ ”مدرسۀ مبارکۀ کلیمیان کاشان“ و ”مدرسۀ آلیانس بنی­اسرائیل کاشان“ نیز مشهور بود.۱۳

ملایقوتیئل، مؤسس مدرسة آلیانس کاشان.

مدرسه آليانس در محله پای قپان كاشان قرار داشت و در آن تصاویر و نوشته‌هايی بر کاشی، اثر استاد علی اكبر كاشی ساز، وجود داشت كه در بالای آن دو فرشته در دو طرف تاجی را در وسط نگه داشته بودند و در زير تاج لوحي به زبان عبری نوشته شده بود. در زير لوح، تمثال يقوتیئل قرار داشت. در زير تصوير يقوتیئل اين جملات به چشم مي‌خورد: ”اينجانب يقوتیئل خلف مرحوم اسحق برضايت قلبی تمام يك باب خانه و عمارات آنرا وقف ملت محترم بنی اسرائيل مقيم كاشان نمودم در حيات و ممات من شخصی از وراث من حقی به اين خانه نداشته و نخواهد داشت ۱۳۲۹ق.“

تصوير لوح كاشی ­كاری مدرسه آليانس كاشان.

سربرگ مدرسه آلیانس با نام مدرسه مبارکۀ کلیمیان کاشان.

سربرگ مدرسه آلیانس کاشان با نام مدرسۀ آلیانس اسرائلیت –کاشان.

مدرسه آليانس كاشان را مي‌توان يكي از مدارس خارجي در ايران دانست، زيرا بيشتر هزينۀ اين مدرسه را اتحاديۀ جهانی يهوديان (آليانس اسرائيليت اونيورسال) می­پرداخت و تجار كليمی ‌كاشان و ادارة معارف هم به مدرسه كمك می‌کردند. کلیمیان متدین کاشان احداث این مدرسه را عامل ارتقای جایگاه جامعه می‌دانستند که در نامة ملا یقوتیئل به آلیانس مرکزی هم بدان اشاره شده است: ”زمانی که مدرسه‌ای در محلة یهودیان گشایش می‌یابد، جایگاه و حرمت آن جامعه ارتقا می‌یابد. به طریق اولی، در پایتخت ایران و همچنین در شهرهای بزرگ اصفهان و همدان. ما یهودیان ساکن کاشان نیز همواره در جستجوی شماییم و مشتاق هستیم که در شهر کاشان هم مدرسه‌ای ایجاد کنید.“۱۴ ملایقوتیئل هم جهت دورماندن از مخالفت‌های احتمالی مذهبیون کلیمی با کمک ملا عبا و آقایعقوب ساخت مدرسه را با عنوان ”محل آموزش ­های دینی و علمی در محلة پای‌قپان به پایان رساند.“۱۵

اقدام دیگر ملا یقوتیئل، که از مخالفت‌های مذهبیون کلیمی علیه مدرسه می‌کاست، جلب همکاری مکتب‌داران پیشین برای تدریس در مدرسه بود.۱۶ مدرسة آلیانس پروگرام مصوب وزارت معارف را اجرا می‌کرد و فقط دروس زبان عبری و فرانسه به آن پروگرام اضافه شده بود و در مدرسه علمیه در کاشان هم زبان فرانسه تدریس می‌شد، لذا مقید بودن مدرسه به برنامه آموزشی مصوب دولتی نیز از حجم حساسیت‌ها علیه مدرسه می‌کاست.

از جمله مديران مدرسة آليانس نیسان صالح بود که به زبان فرانسه و فارسی مسلط بود و در اصفهان به کار معلمی و مترجمی می‌پرداخت. او پدر لقمان صالح، مدیر روزنامه بنی‌آدم، بود که در سال‌های جنگ جهانی دوم در تهران منتشر می‌شد. سلیمان هارون، اسحاق­بن فیلد، حننیا ملمد، دکتر خوش‌لسان که پزشک بود، لئون بنارش، عبدالرحيم فاطمی، سلیمان دانشور، شيخ محمدرضا ضيائی سایر مدیران مدرسه آلیانس کاشان بودند تقی حائری هم که طلبة حوزه علمیه بود سال‌های طولانی مدیریت مدرسه را بر عهده داشت.۱۷ در زمان مدیریت تقی حائری، درهای مدرسه به روی دانش‌آموزان مسلمان بیش از پیش گشوده شد و دانش‌آموزان مسلمان و کلیمی در کنار هم به تحصیل پرداختند. کوشش تقی حائری و نظم او در مدیریت مدرسه حمایت جامعه کلیمی کاشان از او را به دنبال داشت.

سردر مدرسه آلیانس.

در سال ۱۳۰۵ش/۱۹۲۶م، فردی با نام بنارش به همراه همسرش از طرف موسسه آليانس ايران به كاشان اعزام شد. او مديريت ضعيفی داشت و دائماً با ادارة معارف كاشان و وزارت معارف درگير بود. اوج اين درگيری ها در سال ۱۳۰۸ش/۱۹۲۹م بود كه بنارش در برنامه درسی رسمی ‌مدرسه دست برد و برخلاف موازين وزارت معارف، ساعات بيشتری را به تدريس عبری و زبان فرانسه اختصاص داد.

برنامه هفتگی مدرسه آليانس کاشان.

همچنين، بنارش برخلاف موازين وزارت معارف و به منظور برآوردن اهداف فرهنگی آليانس اقدام به برپايی كلاس اكابر شبانة زبان فرانسه کرد. به ‌دنبال عدم پاسخ بنارش به نامه‌هاي ادارة معارف كاشان، شكايتی تنظيم و بازرسی با نام امير حسامی ‌از مركز به مدرسه فرستاده شد و صحت خلاف‌های بنارش را تأئيد کرد.۱۸ در عین حال، بنارش با داوود جاویدف رئیس انجمن كليميان كاشان، در خصوص اخذ شهریة دانش‌آموزان اختلاف پیدا کرد، زیرا انجمن اخذ این شهریه را از حقوق خود می‌دانست که سال‌ها برای مدرسه هزینه کرده بود. انجمن در نامه‌ای به تاریخ ۷/۱۲/۱۳۱۲ش از طرف تعدادی از زعمای یهود کاشان خطاب به رئیس کل تعلیمات خواستار عزل او شد.۱۹

امضای اعضای انجمن کلیمیان کاشان و متولیان مدرسه.

بنارش وقتی مطلع شد که انجمن درصدد عزل اوست، با کمک یک کلیمی با نام اسحاق کمیتۀ اتفاق و ترقی کاشان را تأسیس و شروع به تخریب انجمن کرد/ آنها حتی استشهادیه‌هایی جعلی تهیه کردند تا بتوانند مالیات یهودیان کاشان را جمع‌آوری و هزینه کنند. این مبلغ قابل توجه بود و از محل قصابخانه، حمام کلیمیان و مالیات بر مال‌التجاره و ابریشم آنها تأمین می‌شد.۲۰کلیمیان کاشان مقیم تهران نیز دست به دامن آیت­الله کاشانی شدند و او در نامه‌ای خطاب به محمود جم، نخست‌وزیر، خواستار توجه به خواستۀ آنها شد.۲۱ سرانجام، بازرس اعزامی وزارت معارف صحت عملکرد انجمن را تأیید کرد. بنارش در انتهای سال۱۳۱۲ش یا ابتدای سال ۱۳۱۳ش از كار بركنار شد. در سال ۱۳۱۳ش، مرتضی دانشور که از يهوديان اصفهان بود مديريت مدرسه را بر عهده داشت. در همين سال از سوی رضا فرجاد آزاد، رئيس ادارة فرهنگ كاشان، تقی حائری كه فردی طلبه و بسيار سختكوش بود به مديريت مدرسه منصوب شد. او اوضاع مدرسه را سر و سامان داد، بعضی از معلمان را اخراج کرد و برخلاف مديران قبلی اجازه داد شاگردان مسلمان هم بتوانند به مدرسه وارد شوند. تغییر در تعداد دانش‌آموزان مدرسه از ۱۴۰ نفر در سال ۱۳۱۲ش/۱۹۳۲م به ۲۳۵ نفر در سال بعد ناشی از سیاست تقی حائری در ثبت‌نام دانش‌آموزان مسلمان بود.۲۲

حائری با حقوق ماهيانۀ ۳۰ تومان به كار ادامه داد تا در زمان رياست معزالدين معارفی بر فرهنگ كاشان در سال ۱۳۲۶ش/۱۹۴۷م به استخدام رسمی‌ فرهنگ درآمد.۲۳ او در آن سال مدرسه را كه مختلط بود به دو مدرسة دخترانه و پسرانه تفكيك کرد، زيرا اكثر شاگردان مدرسه را مسلمانان تشكيل می دادند.

مهر مدرسة اتحاد کاشان.

مدرسة آليانس كاشان همانند ديگر مدارس آليانس ايران در سال ۱۳۱۹ش/۱۹۴۱م به مدرسة ملی اتحاد تغيير نام داد. در سال تحصيلی ۱۳۱۹-۱۳۲۰ش، مدرسة اتحاد كاشان دارای ۶ كلاس و ۱۲۴ دانش‌آموز دختر و ۱۷۷ دانش‌آموز پسر و ۸ نفر كادر آموزشی بود. از معلمان مدرسه در اين سال می توان به تقی حائری، طاهره توحيدی، طيبه اكرمی، قدسيه اكرمی، اسحاق نيك‌فهم، ملك‌زاده شيبانی و فضل‌الله مروجيان اشاره کرد.

کادر آموزشی مدرسة آلیانس کاشان.

بودجة مدرسه در اين سال ۲۰.۴۰۰ ريال بود كه از محل شهريۀ اطفال و نيز كمك قصابخانة كليمی‌ها و احتمالاً كمك‌های آليانس مركزی تأمين می شد. احتمال می‌رود در حوالی سال‌های ۱۳۱۱-۱۳۱۲ش و بعد از بركناری بنارش، كلاس‌های اول متوسطه در اين مدرسه ایجاد شده باشد، زيرا كارنامه‌ای از اين سال موجود است كه اين امر را گواهی می‌کند.

تصویر كارنامه­ای از مدرسة متوسطة آليانس کاشان.

برقراری دورۀ متوسطۀ محدود بود و تعطیل شد. علت آن شاید عدم وجود دانش‌آموز يا مسائل مالی باشد. در هر حال، حائری در گزارش سال تحصيلی ۱۳۱۹-۱۳۲۰ش به ادارة فرهنگ كاشان اشاره‌ای به كلاس‌های سيكل اول نکرده است.۲۴

در دورة رضاشاه، عدة زيادی از يهوديان كاشان به تهران مهاجرت کردند،۲۵ به قسمی كه كل جمعيت يهوديان كاشان در دورة رضاشاه به ۲۵۰۰ نفر رسيد.۲۶ مسلمانان هم بيشتر ترجيح می دادند فرزندان خود را به مدارس ديگر كاشان بفرستند. پس اين احتمال كه كلاس‌های سيكل اول متوسطه به سبب عدم وجود دانش‌آموز تعطيل شده باشد. از معلمان قديمی‌مدرسة آليانس هم مي‌توان به ملا يديدا شوفط، ملا حييم، تقی حائری، موسيو بنارش، رضا ناظم و مزرعتيان اشاره کرد.

حائری می‌نویسد: ”سِر داوود آليانس، سرمايه‌دار مشهور انگليسی، تا سال ۱۳۲۴ش/۱۹۴۵م در مدرسة آليانس و بعد اتحاد کاشان تحصيل كرد.“ آلیانس به پاس قدردانی از زحمات تقی حائری، بارها از وی برای سفر به لندن دعوت كرد. به گفته حائری چند نفری از مشاهير يهود، که بعدها در اسرائيل و امريكا ساکن شدند، در مدرسه‌ او تحصيل كرده‌اند.۲۷

امضای تقی حائری، مدیر دبستان اتحاد کاشان.

با اينكه مدرسة آليانس به اتحاد تغيير نام داده بود و بسياری از شاگردان آن را هم مسلمانان تشكيل میدادند، اما همواره از آليانس اسرائيليت اونيورسال به اين مدرسه كمك می شد. مدرسه هم موظف بود هر ماهه به آليانس مركزی گزارش دهد.

گزارش مالی ماهيانة دبستان اتحاد كاشان به آليانس مركزی.

به هر صورت، با تلاش‌های حائری اين موسسة فرهنگي با نام اتحاد به حيات خود ادامه داد و در سال ۱۳۲۸ش/۱۹۴۹م به تقاضای اوليای دانش‌آموزان و همكاری رئيس فرهنگ وقت، شورای عالی فرهنگ اجازة تأسيس دورة اول متوسطه را به نام حائری صادر کرد و در همان سال كلاس دخترانة اول دبيرستان داير شد كه فعاليت آن تا ۱۳۵۲ش/۱۹۷۴م ادامه یافت و در آن سال، دبیرستان به مدرسة راهنمايی تبديل شد. اين مدرسه سرانجام در سال ۱۳۵۷ش/۱۹۷۸م، و پس از اينكه حائری پس از ۴۳ سال خدمت بازنشسته شد در اختيار آموزش و پرورش قرار گرفت.

مدرسه دخترانه آليانس

سابقه اين مدرسه به سال ۱۲۸۹ش/۱۳۲۹ق/۱۹۱۱م و تاسيس مدرسه آليانس پسرانه باز می‌گردد. اين مدرسه به صورت مختلط با مدرسه پسرانه آليانس اداره می شد. حائری در سال ۱۳۲۶ش/۱۹۴۷م دو مدرسه را از هم تفكيك کرد. كاركنان مدرسه آليانس دخترانه عبارت بودند از ملك‌زاده، شيبانی، قدسيه اكرمی، يداللهی، اسحاق نيك‌فهم، طاهره توحيدی، حائری، حييم، شوفط، پروين‌دخت شيخ‌الاسلامی، قدسيه نقبايی، آذر شيبانی، پری شموئيليان، طاهره پناهی، صمديان، ژاله منوچهری، روحی جواديان، پريدخت فرشباف، همايون سپهری، داوود قدسی (مستخدم) و داوود مرغی زاده (مستخدم).۲۸ اكثر دانش‌آموزان اين مدرسه از خانواده‌های يهوديان مانند جاويد، حلبی، شوفط، صراف و برخی هم از خانواده‌های مسلمان بودند. همۀ قوانين و مقررات مدرسه آليانس پسرانه در اين مدرسه هم مراعات می شد. مدرسه آليانس دخترانه در سال تحصيلی ۱۳۰۶-۱۳۰۷ش دارای ۵۵ دانش‌آموز بود.۲۹

نتيجه‌گيری

يهوديان كاشان از دوره صفويه به بعد در كنار مسلمانان به زندگي و تجارت می­‌پرداختند و فرزندان آنان نيز برای تحصيل به مدارس كاشان می ­رفتند. با ايجاد مدارس آليانس در برخی از شهرهای ايران، يهوديان كاشان هم درصدد برآمدند تا مدرسه ­ای در كاشان با همين نام ايجاد کنند. در اين زمينه، نقش اصلی را انجمن كليميان كاشان و به­ ويژه ملا يقوتيئل ايفا كردند. اين مدرسه سال­ ها به فعاليت خود ادامه داد و برنامۀ مدرسه هم پروگرام رسمی وزارت معارف، با برخي تغييرات، بود. فرزندان مسلمانان نيز به اين مدرسه می­ رفتند و در كنار دانش‌آموزان كليمی به تحصيل می پرداختند. اين مدرسه تأثير مهمی بر تحصیل دانش ­آموزان شهر كاشان ايفا گذاشت و صورت اسامي دانش آموزان اين مدرسه، كه بعدها از افراد تاثيرگذار شدند، نشان‌دهنده فعاليت مؤثر اين واحد آموزشی در كاشان است.