گردشگری در فارس: جاذبه ها، زیرساخت ها و موانع

| کارشناس ارشد تاریخ ایران، دانشگاه بیرجند - دانشجوی دکتری علوم اقتصادی دانشگاه آزاد شیراز

مقدمه
امروزه گردشگری یکی از سه صنعت برتر جهان محسوب می شود و کشورهای پیشرو در این زمینه از این صنعت درآمدهای هنگفتی کسب می کنند، به قسمی که بعد از صنایع نفت و خودروسازی، گردشگری پردرآمدترین صنعت حال حاضر جهان به شمار می رود.۱ در اقتصاد تک محصولی ایران، گردشگری می تواند عاملی حیاتی و سرنوشت ساز باشد. طبق تعریف سازمان جهانی توریسم، صنعت گردشگری دربرگیرندۀ فعالیت های اشخاصی است که به خارج از محیط عمومی و معمولی خود مسافرت کرده و در آنجا اقامت می کنند، مشروط بر اینکه این اقامت کمتر از یک روز و بیشتر از یک سال نبوده و با اهدافی نظیر تفریح، تجارت و مانند اینها مرتبط باشد. گذشته از ابعاد متنوع اقتصادی و روانی و تفریحی سفر، اهمیت ویژۀ سفر در بعد فرهنگی آن است. در واقع، استواری و سلامت هر فرهنگ در برخورد با فرهنگ های دیگر آشکار می شود. هر فرهنگی در برخورد با دیگر فرهنگ ها توانایی خود را می سنجد و اصلی ترین ابزار برای رسیدن به این نتیجه سیاحت است. آدمی در فرایند شناخت دیگران هویت خود را کشف می کند.۲ ایران به سبب جاذبه های تاریخی وافر، اقلیم های گوناگون آب و هوایی، تنوع محیطی و قومی و معیشتی در جهان کم نظیر و فارس به سبب داشتن همۀ این ویژگی ها در ایران بی نظیر است. استان فارس با گسترۀ ۱۲۴ هزار کیلومترمربع و بهره مند از موقعیت طبیعی و جغرافیایی ممتاز، مراکز مذهبی و بقاع متبرکه، شهرهای باستانی و شگفتی های معیشتی کوچ نشینی و جاذبه های طبیعت گردی و یکی از قطب های گردشگری کشور است.۳

ابعاد گردشگری و استان فارس
گردشگری گونه های گوناگون دارد و گردشگران متناسب با این گونه ها به مقاصد خود سفر می کنند. گردشگاه ها از معمول ترین انواع گردشگری به شمار می روند. فارس با دارا بودن گردشگاه های متنوع طبیعی و اقلیمی چون تنگ تیزاب، تنگ چوگان، بهشت گمشده و انواع دریاچه ها و آبشارهای گونه گونی چون دریاچه های پریشان، مهارلو بختگان، کافتر، درودزن و طشک و آبشارهای مارگون، خفر، فدامی و ابرج و همچنین چشمه های آب معدنی مانند شش پیر، پلنگان، قدمگاه، خارگان و چشمه های آب گرمی چون بالانگان، فیروزآباد و سراب بهرام محیط مناسبی برای جذب گردشگران است. در استان فارس، علاوه بر این جاذبه ها، گستره های تاریخی و فرهنگی باستانی با قدمت و شهرتی جهانگیر نیز وجود دارد که متأسفانه از حیث حفاظت و امکانات رفاهی نامطلوب اند. مجموعه های جهانی پاسارگاد و پرسپولیس می توانند سالیانه میلیون ها گردشگر را از جای جای جهان به خود جذب کنند، اما شوربختانه به علل در هم تنیدۀ گوناگونی چون نگاه غلط فرهنگی، عدم برنامه ریزی بلندمدت در بعد استانی و کشوری، جدی نگرفتن رهیافت گردشگری به منزلۀ راهی برای توسعۀ پایدار و اتکا به اقتصاد تک محصولی، قابلیت های این قطب فرهنگی ایرانی و اسلامی به صورت بالقوه باقی مانده است.

فارس را کانون جایگاه-موزه ها نیز می توان نامید. از قلعۀ تاریخی ساسانی ایزدخواست در شمال استان گرفته تا نقش برجسته های دورۀ هخامنشی و ساسانی در شهرستان مرودشت و باغ های تاریخی و مجموعۀ زندیه در شیراز و میراث های ساسانی در کازرون و فیروزآباد جزو گردشگاه های تاریخی پرشمار این استان اند.

تنوع اقلیمی و ناهمواری فارس نیز می تواند زمینۀ مناسبی برای برگزاری انواع ورزش ها باشد. نواحی مرتفع و کوهستانی شمال فارس، چون شهرستان خرم بید و اقلید، می تواند محل تکاپوی کوهنوردان و صخره نوردان بوده و مناطق بیابانی استان، مانند داراب و فسا، نیز می تواند بستر لازم را برای ورزش هایی چون ماشین سواری، موتورسواری و دو صحرانوردی فراهم کند. پیست اسکی پولاد کف در سپیدان نیز منطقه ای جذاب برای علاقه مندان به ورزش های زمستانی است. از دیگر جاذبه های محیطی و ورزشی فارس می توان به ۳۱ غار طبیعی و دست ساز آن اشاره کرد. همۀ اینها جزو جاذبه های گردشگاهی فارس محسوب می شوند. افزون بر این، صنایع دستی موجود در فارس چون قالی بافی، گلیم بافی، گبه، شیشه گری، خاتم کاری، منبت کاری، معرق و . . . نیز علاقه مندان خاص خود را جذب می کنند. سرمایۀ حاصل از این امر آن قدر اهمیت دارد که برخی از کشورها چون انگلیس، که صنایع دستی ندارند، دست به ترفندهایی می زنند که جالب توجه است و از جمله پیراهن، کلاه، بشقاب و سینی هایی با تصاویر مشاهیرشان تولید می کنند.۴

نوع دیگر گردشگری توریسم شهری است که در این بُعد نیز فارس با شهرهای باستانی و تاریخی اش استانی غنی است. شهر شیراز با پیشینه ای به قدمت دورۀ هخامنشیان و پارسیان، داشتن مقبره های بزرگان عرفانی و ادبی جهان چون سعدی، حافظ، سیبویه، شاه داعی و . . .، تعدد باغ هایی تاریخی چون باغ ارم که ثبت جهانی شده، باغ دلگشا، باغ نظر، نارنجستان قوام و باغ جهان نما اسطوره ای خیال انگیز در بستر واقعیت است. شیراز گذشته از اینکه پایتخت فرهنگی ایران است، شهر موزه-های گوناگون تاریخی، فرهنگی و طبیعی هم هست. موزۀ احمدی آثار تاریخی مربوط به بنا، در و پنجره های مشبک و گره چینی، آثار تاریخی دورۀ صفویه و آثار شخصی وحید اولیا را در خود جای داده است. موزۀ ارگ کریم خانی و گنجینۀ پوشاک اقوام ایرانی موزۀ دیگری است که در آن پوشاک سنتی اقوامی از استان های فارس، مازندران، کرمانشاه و دیگر استان ها به نمایش گذاشته شده است. موزۀ آواها و نواها موزۀ هنری و تخصصی موسیقی است. دیگر موزه های شیراز عبارت اند از موزۀ آب، موزۀ آستانه، موزۀ پارس، باغ موزۀ گیاهشناسی ارم، موزۀ تار و پود، موزه های تاریخ پزشکی فارس، موزۀ حیات وحش، هفت-تنان، شاهچراغ، قرآن های خطی، گنجینۀ تاریخ فارس، گنجینۀ سکه، موزۀ لباس های سنتی و آیینی، موزۀ نظامی عفیف آباد و موزۀ عبرت و هنر مشکین فام.۵ گنجینه های گرانبهایی نیز در موزه های شهرستان های دیگر فارس چون موزۀ تخت جمشید مرودشت، موزۀ بیشاپور کازرون، موزۀ مردم شناسی دوان، موزۀ باغ نشاط لار و موزۀ تاریخ طبیعی فیروزآباد وجود دارند که باید بدان-ها توجه کرد.

توریسم روستایی و کشاورزی و ایلی نوع دیگر گردشگری است. حضور دو ایل بزرگ قشقایی و خمسه در فارس می تواند چرخۀ این بخش از گردشگری را فعال کند. نمونۀ بارز گردشگری روستایی در فارس روستای هدف گردشگری بزم در شهرستان بوانات است که سبب جذب علاقه مندان بسیاری از جای جای جهان شده است.

ضعف های گردشگری و استان فارس
طبق نظر شورای جهانی گردشگری و سفر، رتبۀ ایران در سال ۲۰۱۱م از میان ۱۸۲ کشور از حیث مشارکت صنعت گردشگری در تولید ناخالص ملی ۱۲۷، از حیث میزان مشاغل صنعت گردشگری و شاغلان آن ۱۳۵ و از حیث سرمایه گذاری در این صنعت ۱۳۸ بوده است.۶ به این ترتیب، ایران در جذب سرمایۀ حاصل از گردشگری ناکام است. قدم نخست پذیرش این شکست و آغاز اقدامی اساسی برای برنامه ریزی است. یکی از اقدامات اساسی که باید در بحث گردشگری فارس صورت گیرد برنامه ریزی است. گردشگری سیستمی مرکب از عوامل عرضه و تقاضا است. عوامل تقاضا عبارت اند از بازارهای داخلی و بین المللی و ساکنان محلی است که از جاذبه های توریستی استفاده می کنند و عوامل عرضه مشتمل اند بر جاذبه ها، فعالیت ها و اسکان توریستی و دیگر امکانات خدماتی.۷ در بحث ایجاد تقاضا و تبلیغات، کلاً در کشور برنامه ای مدون و جدی وجود ندارد. همۀ صاحب نظران معتقدند که دولت باید در مراحل اولیۀ بسط گردشگری زیرساخت های اساسی آن را فراهم کند. برخی معتقدند این قلمرو شامل ماهیت سیاسی سیاست گذاری گردشگری، میزان و نحوۀ مشارکت مردم در برنامه ریزی گردشگری، مطالعۀ منابع قدرت در سیاست گذاری گردشگری، روش های انتخاب مدیران در محیط های سیاسی و بررسی اثربخشی سیاست های صنعت گردشگری است.۸ بعضی بر اساس برخی تفسیرهای سطحی و مغرضانه توریسم و توریست را مترادف عافیت طلبی، اباحه گری، ولنگاری، بی دینی و لذت طلبی می دانند و به مفهوم واقعی موضوع توجه نمی کنند یا اصولاً از درک صحیح آن و تحلیل آثار و ثمرات آن عاجزند.۹ از دیگر سو، در ایران سیاست های توسعۀ صنعت گردشگری به جای هم سو کردن شرایط داخلی، مقاصد و جاذبه ها و محصولات گردشگری با شرایط جهانی این صنعت سعی در هم سو کردن گردشگری جهانی با شرایط داخلی خود دارد.۱۰

یکی دیگر از ضعف های سیاسی حوزۀ گردشگری تسلط دولت بر حوزه-های اقتصادی و محدود شدن بخش خصوصی است. در بُعد اقتصادی، تسلط دولت بر منابع بدیهی است، به گونه ای که برخی یکی از دلایل اصلی انحصار در سیستم های اقتصادی ایران را اصل ۴۴ قانون اساسی می دانند و بر این باورند که بسیاری از فعالیت های عمده دولتی است. همچنین، قوانین خاصی منشأ قدرت انحصاری بسیاری از بنگاه های دولتی شده و مزایای خاص دولتی نیز مانند استفاده از اعتبارات ارزی و ریالی موجب حاکمیت دولت بر بیشتر بنگاه ها و در نهایت سبب محدودیت بازار و بخش خصوصی شده است.۱۱ نظام اداری کشور نیز با مشکلات خود بر وخامت امور می افزاید. ویژگی های نظام اداری ایران را می باید در عدم مشارکت پذیری و پاسخ گویی، حاکمیت سلیقه ها، بخشی نگری، عدم پویایی و خلاقیت و در نتیجه، حاکم شدن روحیۀ محافظه کاری و استقرار روزمرگی جستجو کرد.۱۲

امروزه بازاریابی بین المللی یکی از بخش های اصلی در حوزۀ توریسم محسوب می شود. اصول بازاریابی بین المللی بر پایۀ نیازهای تجاری شرکت یا کشور در محیط بازاریابی فراتر از بازار داخلی استوار شده است.۱۳ کشورهای پیشگام در این زمینه تبلیغات وسیعی را در فضای مجازی و برنامه های رسانه های جهانی به راه انداخته اند. افراد آگاه در حوزه های فرهنگی و تاریخی با بهره گیری از دامنۀ اطلاعاتی خود از جاذبه های نقاط مختلف جهان مطلع اند، اما برای آگاهی بخشی به توده های مردم استفاده از تبلیغات رسانه ای بسیار مهم است. از این رو، راه اندازی شبکه های تخصصی بین المللی گردشگری به زبان های زندۀ جهان برای آگاهی بخشی و ایجاد بازار باید در دستور کار قرار گیرد. فعالیت های فرهنگی سفارت های کشور در نقاط مختلف جهان نیز می تواند راهگشا باشد. افتتاح کمپ های دائم ویژۀ گردشگری با زیرشاخه های طبیعی و تاریخی برای آگاهی بخشی در کشورهای جهان نیز ایده ای است که ممکن است قابل توجه باشد. احداث حوزه های زیرساختی نیز از مهم ترین ابعاد گردشگری در کشور، به ویژه در استان فارس، محسوب می شود.

در حوزۀ ارتباطات جاده ای، ارتقای کیفیت راه های آسفالته از یک سو و افتتاح جاده های چندبانده با کیفیت قابل قبول جهانی از اموری است که باید مورد توجه مسئولان ذی ربط استانی و کشوری قرار گیرد. شبکۀ تازه تأسیس راه آهن استان نیز تا رسیدن به کیفیت مطلوب جابه جایی و سرعت انتقال مناسب راه درازی در پیش دارد. تأسیس باندهای فرودگاهی بین المللی در شهرستان های استان فارس به منظور جذب مطلوب مسافران نیز ضروری است. افزایش تعداد و کیفیت هتل ها و مجموعه های اقامتی نیز جزو نیازهای بنیادی گردشگری در استان فارس است.

نتیجه گیری
ایران به سبب داشتن جاذبه های تاریخی، طبیعی و فرهنگی فراوان جزو کشورهای توانا برای جذب گردشگر محسوب می شود. با توجه به اقتصاد تک محصولی و اتکای شدید و شکنندۀ ایران به صنعت نفت خام، پیدا کردن جایگزینی پایدار برای درآمدزایی بسیار حیاتی است. استان فارس نیز به علت سابقۀ تمدنی و گسترۀ نفوذ فرهنگی اش بر دیگر نقاط ایران در طول تاریخ همیشه اهمیتی استراتژیک داشته است. با این همه، به رغم این پیشینه و جاذبه های جهانی گردشگری، تاکنون جایگاه واقعی خود را در جهان پیدا نکرده است. این امر چند علت عمده دارد. گذشته از ضعف های ساختاری و از جمله نبود زیرساخت های حمل و نقل و اقامت گردشگران، اتکا به صنعت متکی بر صادرات مواد خام سبب غفلت از دیگر توانایی های اقتصادی و تاریخی کشور و از جمله گردشگری شده است. استان فارس، در صورت مشارکت مسئولان کشور و مقامات محلی، می تواند جایگاهی بسیار والا در حوزۀ درآمدزایی از طریق گردشگری در سطح جهانی پیدا کند.


۱احد صمیمی و شیما خبره، ”اثر گردشگری بر توسعۀ انسانی،“ برنامه ­ریزی و توسعۀ گردشگری، شمارۀ ۷ (زمستان ۱۳۹۲)، ۱۱-۲۴؛ نقل از ۱۱.

۲پرویز دیبایی، شناخت گردشگری (تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۷۱)، ۱۸-۱۹.

۳فرانک دهقان و محمدرضا شهسوار، ”بررسی صنعت گردشگری در استان فارس،“ مجلۀ اقتصادی، شمارۀ ۶۳-۶۴ (بهمن و اسفند ۱۳۸۵)، ۵۷-۹۰؛ نقل از ۵۸.

۴فریدون دیلمانی، گسترش جهانگردی در ایران به جای فروش نفت (تهران: انتشارات چشم ­انداز، ۱۳۷۸)، جلد ۱، ۲۹۰.

۵محبوبه رستمی، گنجینه­ های اقلیم پارس (شیراز: انتشارات دیوان، ۱۳۹۱)، ۵۷-۱۰۰.

۶حسن زارعی متین، سیدرضا سیدجوادین، علی رحیم ­پور و مسلم باقری، ”تبیین مسایل صنعت گردشگری جمهوری اسلامی ایران،“ اندیشۀ مدیریت راهبردی، شمارۀ ۱۱ (بهار و تابستان ۱۳۹۱)، ۷۳-۱۰۶؛ نقل از ۷۶.

۷بهرام رنجبریان و محمد زاهدی (مترجمان و گردآورندگان)، برنامه ­ریزی توریسم در سطح ملی و منطقه­ ای (اصفهان: انتشارات جهاد دانشگاهی اصفهان، ۱۳۷۹)، ۱۷-۱۸.

۸مایکل کالین هال و جان جنکینز، سیاست­ گذاری جهانگردی، ترجمۀ سیدمحمد اعرابی و داوود ایزدی (تهران: نشر پژوهش­ های فرهنگی، ۱۳۸۲)، ۲.

۹عبدالحمید حاجی ­پور، ”توسعۀ صنعت گردشگری نیازمند بازنگری،“ در مجموعه مقاله­ های سمینار بررسی سیاست­ ها و برنامه­ های جهانگردی در جمهوری اسلامی ایران (تهران: دانشکدۀ حسابداری و معاونت پژوهشی دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۸۲)، ۱۷۰-۱۷۱.

۱۰رحیم حیدری چیانه، خدیجه رضا طبع ازگمی، ناصر سلطانی و اکبر معتمدی مهر، ”تحلیلی بر سیاست گذاری گردشگری در ایران،“ برنامه ­ریزی و توسعۀ گردشگری، شمارۀ ۵ (تابستان ۱۳۹۲)، ۱۱-۳۲؛ نقل از ۱۸-۱۹.

۱۱محمدمهدی بهکیش، اقتصاد ایران در بستر جهانی شدن آن (تهران: نشر نی، ۱۳۸۰)، ۲۱.

۱۲ناصر فقهی فرهمند، مدیریت در ایران (تهران: ناصر فقهی فرهمند، ۱۳۷۹)، ۲۰.

۱۳میثم موسایی و سیدمسعود میرطالبی اقدم، ”ارزیابی فعالیت­ های بازاریابی بین ­المللی گردشگری صورت­ گرفته توسط سازمان­ های متولی گردشگری در ایران بعد از انقلاب اسلامی،“ کتاب ماه علوم اجتماعی، شمارۀ ۲۸ (تیر ۱۳۸۹)، ۷۶-۹۳؛ نقل از ۷۹.