بررسی اقدامات عمرانی مشهد مرغاب در دورۀ پهلوی دوم با تکیه بر اسناد

| کارشناس ارشد تاریخ ایران، دانشگاه بیرجند

مقدمه

منطقۀ مشهد مرغاب از دو دشت باستانی مرغاب و کالان با مرکزیت شهر دیرپای قادرآباد (کالان باستان) شکل گرفته است و یکی از مراکز دیرینۀ سکونتگاهی در ایران­زمین به شمار می ­رود. چنان که ابن­ بلخی اشاره می­ کند، مرغزار کالان از دشت­ های باستانی فارس است که در نزدیکی گور مادر سلیمان قرار دارد.۱ باقی ماندن دو سد از دورۀ هخامنشی در نزدیکی قادرآباد و همچنین ۲۴ قبر توده ­سنگی متعلق به دورۀ فراهخامنشی و ساسانی گواهی بر این مدعاست.۲ دربارۀ وجه تسمیۀ این منطقه باید گفت که اصولاً محل شهادت انبیا و بزرگان دین را مشهد می­ نامند. به اعتقاد قدیمی عجم، جمشید پیغمبر بود. بعد از چیرگی اعراب، این دیار را مشهد ام­النبی گفتند و چون عجم حضرت سلیمان و جمشید را یک نفر دانسته­ اند، آن را مشهد مادر سلیمان نیز نامیدند.۳ پس از مرگ یکی از سرداران کورش کبیر با نام مرغاب، نام او را بر این منطقه گذاشتند. مرغاب به سبب نزدیکی به پایتخت هخامنشیان در دوران باستان و نیز به علت اهمیت از حیث کشاورزی در دوران معاصر منطقه ­ای مهم محسوب می­شده است.

مفهوم نوسازی و تجدد به تمدن غرب باز می­ گردد و اصولاً به چهار فرآیند سیاسی (پیدایش دولت و سیاست غیرمذهبی)، اقتصادی (سرمایه ­داری)، اجتماعی (شکل­ گیری طبقات اجتماعی و پیشرفت کار) و فرهنگی (فرهنگ غیرمذهبی) تقسیم می ­شود.۴ در دورۀ پهلوی نخست و با حمایت احزاب متجدد، حکومتی ملی و نوگرا شکل گرفت که تلاش کرد در دوره ­ای کوتاه و با اهرم­ های گوناگون فشار نوسازی را عملی کند. اقدامات رضاشاه بیشتر در زمینۀ نظامی و نوسازی ارتش و صنایع کلان بود و اقدامات عمرانی و اجتماعی کمتری در زمان وی صورت گرفت. محمدرضاشاه به عللی چند همچون تلاش برای نفوذ سیاسی و اجتماعی در میان گروه ­های اجتماعی، فهم ضرورت توجه به مناطق روستایی و دورافتاده، افزایش میزان درآمد نفتی و نیز پیگیری مواد انقلاب سفید اصلاحات فراوانی را در بستر اجتماع به انجام رسانید.

احداث درمانگاه مرغاب و تکمیل لوله­ کشی مشهد مرغاب

یکی از سازمان­ هایی که به منظور عرضۀ خدمات اجتماعی، بهداشتی و فرهنگی در دورۀ پهلوی دوم شکل گرفت، سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی بود که در سال ۱۳۲۶ش تأسیس شد. تا پیش از سال ۱۳۴۱ش، منطقۀ مشهد مرغاب از داشتن درمانگاه محروم بود. در آن سال، علیقلی هدایت، مالک بخش، ضمن فراهم کردن ساختمان درمانگاه با بودجۀ شخصی خود طی نام ه­ای از سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی درخواست می­ کند که تجهیزات لازم را برای راه­اندازی این مرکز فراهم آورند. سازمان خدمات نیز طی نام ه­ای همکاری با آقای هدایت را منوط به اقدامات زیر می ­داند: ۱. انتقال مالکیت زمین به سازمان شاهنشاهی از طریق مهندس اسناد و املاک، ۲. افزایش مساحت زمین به مقدار ۴هزار مترمربع، ۳. بهبود وضعیت بهداشتی و رفاهی مطب پزشکان، ۴. پر کردن گودال عمیق قسمت جنوبی درمانگاه به منظور افزایش امنیت بیماران و به­ویژه کودکان. با این حال، مطابق قانون خدمات شاهنشاهی چون تعداد افراد محل ۳هزار نفر و اهالی دهات اطراف ۱۲هزار نفر بود، اجازۀ احداث درمانگاه درجه یک داده نشد و فقط با ساخت یک درمانگاه درجه دو موافقت شد.

عمارت اصلی شامل دو قسمت بود: قسمت نخست مخصوص معاینه و مداوای بیماران بود و سرسرایی برای محل انتظار بیماران، دو اتاق، یک نیم­اتاق و یک مستراح داشت. یکی از دو اتاق برای معاینۀ بیماران و دیگری برای پانسمان و زخم­ بندی در نظر گرفته شده بود و نیم­اتاق نیز انبار دارو بود. قسمت دوم ساختمان محل اسکان دکتر بود.۵ در هر حال، درمانگاه افتتاح شد و خدمات درمانی بسیاری به بیماران مناطق دور و نزدیک عرضه کرد.

جز سازمان خدمات اجتماعی، یکی دیگر از سازمان­ هایی که مستقیماً در عمران مناطق روستایی نقش ویژه­ ای داشت وزارت تعاون و امور روستاها بود. این وزارت که در سال ۱۳۴۹ش جایگزین وزارت اصلاحات ارضی شد، به اموری چون قوانین اصلاحات ارضی، قانون بیمه­ های اجتماعی روستاییان و قانون تشکیل بانک تعاون کشاورزی ایران می­ پرداخت و در کنار این امور به اقدامات عمرانی روستاها نیز توجه داشت. با توجه به اسناد، پیشینۀ اقدامات لوله ­کشی در مشهد مرغاب به پیش از دهۀ ۱۳۵۰ش باز می ­گردد، اما کار بسط و توسعۀ لوله ­کشی در این منطقه در سال ۱۳۵۴ش صورت گرفت. مطابق اسناد، شخصی با نام عبدالرسول فروزان طی قراردادی با ادارۀ کل تعاون و امور روستاهای فارس اجرای طرح را بر عهده گرفت و طی ۱۷۰ روز کاری پروژه را به اتمام رساند.۶

اقدامات اردوی عمران ملی

اردوهای عمران ملی از سال ۱۳۵۳ش با هدف پر کردن اوقات فراغت دانشجویان و آگاهی از وضعیت اجتماعی روستاها آغاز شد و دانشجویان اعزامی به کارهایی عمرانی نظیر ساخت و تعمیر مدارس، ساخت حمام و راه و احداث پل و همچنین مشارکت در امور کشاورزی و آموزشی می ­پرداختند. دانشجویان علاوه بر ارتباط مستقیم با روستاییان و آشنایی با مشکلاتشان، مهارت­ های گوناگون خود را نیز تقویت می­ کردند. بر اساس اسناد، گروهی از دانشجویان در سال ۱۳۵۴ش وارد حوزۀ مشهد مرغاب شدند و اقدامات زیر را انجام دادند: ۱. تهیه و نصب یک دستگاه سرسره و یک دستگاه تاب هشت نفره، ۲. تهیه و نصب تلمبۀ دستی و حفر چاه، ۳. نصب دستشویی و تهیۀ ۵۰ متر شیلنگ، ۴. تهیه و نصب ۱۴ پردۀ حصیری سالن اجتماعات و اتاق مجاور و آشپزخانه، ۵. سیم­ کشی سالن اجتماعات و توالت، ۶. تعمیر تلویزیون و تعویض شیشۀ کتابخانه، ۷. تعویض قفل درب سالن اجتماعات، ۸. تعمیر پایه ­های سه عدد میز، ۹. تهیۀ چهار صندلی ارج.۷

غیر از اقدامات فوق، دانشجویان حاضر در اردوی عمران ملی چند اقدام دیگر از جمله ساختن یک مدرسۀ راهنمایی چهار کلاسه با یک انبار به مساحت ۲۰۰ مترمربع زیر بنا، سنگ­چینی و حصارکشی مدرسۀ یادبود به طول ۲۵۰ متر، تشکیل کلاس­ های تقویتی همۀ دروس دورۀ ابتدایی و کاردستی در مدرسۀ هدایت و تسطیح جادۀ ده نو به انجام رساندند.۸ کار لوله ­کشی یکی از مناطق عرب ­نشین مشهد مرغاب نیز به دست دانشجویان اردوی عمران صورت گرفت و ۲۲۵۴ متر لوله کشیده و ۲۶ شیر برداشت و موتور ۱۶ اسب و پمپ شش اینچی در محل نصب شد.۹ برای افزایش بهداشت عمومی هم یک باب حمام عمومی ساخته شد.۱۰

در کنار این اقدامات، فعالیت­ های جنبی و مدیریتی این اردوها نیز جالب توجه بود. محل اسکان اردوهای ملی در یکی از دبستان­ های دخترانه واقع بود که فاقد امکانات ابتدایی لازم چون آب و برق بود. از این رو، دکتر کلانی طی نام ه­ای از ریاست کارخانۀ ی یک و یک، آقای هدایت، درخواست می­ کند که برق لازم برای اسکان از برق کارخانه تأمین شود و آب آشامیدنی نیز با تریلر به دبستان مذکور حمل شود.۱۱ همچنین، درخواست تحویل وسایل مورد نیاز اردو از جمله یخچال، چرخ خیاطی، گاز، پنکه و چرخ گوشت نیز داده می ­شود.۱۲ برای اجرای برخی مأموریت ­ها نیاز به همکاری دستگاه ­ها و نهاده ا بود و معمولاً این همکاری صورت می ­پذیرفت. برای نمونه، برای پر کردن گودال داخلی قلعه نیاز به تجهیزات ادارۀ راه بود که با درخواست سرپرست اردو صورت گرفت.۱۳ نیز، دستور واگذاری یک دستگاه بولدزر از سوی دکتر کلانی به رئیس ادارۀ راه فارس داده شده، مشکل بر طرف شد.۱۴ نیاز به تکنیسین­ هایی چون لوله ­کش و متخصص بهداشت سبب می ­شد که سرپرست اردو درخواست همکاری ارسال کند.۱۵ همچنین، سندی مبنی بر لزوم پرداخت حقوق دانشجویان اردوی ملی در دست است.

نتیجه­ گیری

دورۀ پهلوی دوم اوج تلاش دولت برای حضور در روستاها بود. انقلاب سفید شاه حاوی مفادی از جمله اصلاحات ارضی، ایجاد سپاه دانش و بهداشت و نوسازی روستاها برای بهبود وضعیت زندگی روستاییان بود. به دنبال این برنامه­ های قانونی و اجرای طرح­های توسعه و عمران روستایی، از جمله ایجاد خانه­ های بهداشت، ساخت حمام­ های عمومی مدرن، حضور سپاهیان دانش برای آموزش و اقدامات جدی برای لوله­ کشی آب آشامیدنی اهالی روستا، چهرۀ روستاها تغییر کرد. احداث درمانگاه مشهد مرغاب که در دهۀ ۱۳۵۰ش منطقه ­ای روستایی محسوب می ­شد و همچنین اجرای طرح آب­رسانی از طریق لوله­ کشی نیز با هدف افزایش کیفیت زندگی روستاییان صورت پذیرفت. در کنار دستگاه ­های مسئول، طرح جالب اردوهای عمران ملی نیز با حضور دانشجویان مشتاق برای اجرای اصلاحات روستایی اجرا شد. توسعۀ طرح لوله­ کشی مشهد مرغاب و بهسازی و ساخت مدارس جدید در منطقه قسمتی از فعالیت­ های اردوی عمران ملی در این بخش بود. در هر حال، مشهد مرغاب در دورۀ پهلوی دوم تغییرات سریعی را برای گذار به زندگی متجددانه تجربه کرد.


۱ ابن بلخی، فارس­نامه، به کوشش وحید دامغانی (تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی فراهانی، ۱۳۴۶)، ۹۴.

۲ سیدرزاق امیری، پارسه: تاریخ فارس، شهرها و روستاهای آن (شیراز: انتشارات نوید، ۱۳۹۱)، جلد ۱، ۵۹۶-۵۹۹.

۳ میرزاحسن فسایی، فارس­نامۀ ناصری، تصحیح منصور رستگار فسایی (تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۲)، جلد ۲، ۱۵۶۰.

۴ مسعود کمالی، دو انقلاب ایران: مدرنیته، جامعۀ مدنی، مبارزۀ طبقاتی (تهران: نشر دیگر، ۱۳۸۱)، ۴۵-۴۶.

۵ -آرشیو ملی ایران، ۱۲۳۹۹۱-۲۹۳/۷/۲/۱۳۴۱، ۱-۴.

۶ آرشیو ملی ایران، ۴۱۲۱۷-۲۹۳/۱۳/۳/۱۳۵۴، شناسۀ ۷۴۵۵.

۷ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰، سند اردوی دانشجویان مشهد مرغاب.

۸ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰/۲۴/۶/۱۳۵۴، شناس، ۵۶۳۸.

۹ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰، سند صورتجلسه.

۱۰ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰، سند وسایل رنگ ­آمیزی مدرسۀ هدایت.

۱۱ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰/۱۶/۴/۱۳۵۴، شناسۀ ۹۰۳.

۱۲ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰/۱۴/۴/۱۳۵۴، شناسۀ ۸۲۳.

۱۳ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰/۱۶/۵/۱۳۵۴، سند درخواست سرپرست اردوهای عمران ملی فارس.

۱۴ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰/۱۶/۵/۱۳۵۴، شناسۀ ۲۶۴۹.

۱۵ آرشیو ملی ایران، ۲۱۶۱-۳۵۰/۱۶/۵/۱۳۵۴، شناسۀ ۲۶۵۳.