اقدامات نوسازانۀ بهداشتی در استان فارس

| کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه بیرجند

تجدد در ایران و تجدد روزمره
تجدد در ایران مشتمل بر لایه های گونه گونی از شناخت مدرنیسم بوده است. یک بُعد شناختی و تاریخی مدرنیسم نوسازی دستگاه های اداری و چارچوب حکومتی بود. می دانیم که عصر قاجار زمینه ساز شکل گیری آگاهی همه جانبه ای نسبت به حکومت قانون و حکومت شد و در نیمۀ دوم قرن نوزدهم میلادی و در نتیجۀ آشنایی با جامعۀ اروپایی، آشکار شده بود که نظام سیاسی مبتنی بر قانون سالاری بسی والاتر از حکومت خودسرانه است. به همین سبب، یکی از مهم ترین خواسته های مشروطه خواهان شکل گیری دولت مدرن بود و بنابراین، مطلوب آن بود که انقلاب مشروطه به شکل گیری دولت جدیدی بیانجامد که نمایندۀ پایگاه اجتماعی گسترده ای باشد.۱

تغییر و تحولات عصر مشروطه از دو جهت زمینه ساز شکل گیری برخی از شاخص های دولت مدرن شد. نخست از حیث تضعیف پایه های مشروعیت سنتی دولت قاجار و جایگزینی منابع مدرنی مثل قانون و کارآمدی در گفتمان روشنفکران و دوم ازحیث تأثیرگذار شدن طبقات اجتماعی در تعیین ساخت دولت.۲

هم زمان با اقدامات متجددانه در ساخت حکومتی، از دورۀ قاجار تلاش برای بهبود کیفیت زندگی و ارتقای سطح بهداشتی و رواج تجدد در بستر زندگی آغاز شد. این امر نتیجۀ رواج بیماری های واگیرداری چون حصبه و وبا بود که افراد زیادی را به کام مرگ می کشاند. برای مثال، گسترش وبای بزرگ ۱۲۳۶ق در ایران بی سابقه بود. در خلیج فارس روزی ۱۵۰۰ نفر را می کشت و چون به ناچار اجساد را به دریا  ریختند، بیماری شدت گرفت. از جمعیت ۴۰ هزار نفری شیراز در روز اول  ۱۰ نفر، در روز دوم ۲۰۰ نفر، در دو هفتۀ اول ۵۶۰۰ نفر و در چهار هفتۀ آخر دوسوم اهالی نابود شدند.۳ همچنین، به گفتۀ محمودمیرزا قاجار، در سال ۱۲۴۵ق حدود ۵۰۰ هزار نفر در نواحی گیلان، مازندران، کرمانشاهان، قزوین، تهران و نواحی جنوبی چون شوشتر و دزفول تلف شدند.۴ حکومت قاجار با رواج بیماری های واگیر در محیط پادگان های نظامی و جای های شلوغ مجبور شد پا از محیط خاصه فراتر بگذارد و به بهسازی عرصۀ عمومی بپردازد.۵

در واقع، به قصد رفع عفونت هوا بود که شالوده های نخستین تجدد ایرانی با جمع کردن خاکروبه و سنگفرش کردن و جاروبی معابر، ساختن مستراح ها و رختشوی خانه های عمومی، درخت کاری در معابر شهری، نظارت بر دباغ خانه ها و سلاخ خانه ها و مرده شوی خانه ها و قبرستان ها ریخته شد. پر کردن گودها، پوشاندن نهرها و ایجاد نقاط قرنطینه در معابر مرزی نیز ابعاد دیگری از این تجدد روزمره بود. از دیگر سوی، توجه ویروس شناختی به آب آلوده نیز بازنگری فرهنگ شست و شو و دگرگونی حریم خصوصی و خانوادگی را به همراه داشت. با غیربهداشتی شناختن معیارهای کمّی آب کر و جاری، به تدریج نهادهایی برای تصفیه و پالایش آب از میکروب های بیماری زا و کشنده به وجود آمد. در جریان این روند بهداشتمندی زندگی روزمره، لوله و شیر آب جایگزین چاه و انبار و چرخ و دلو و بشکه و مشک و کوزه و سطل و طشت آب شد. حمام های عمومی به تدریج متروک و دوش گرفتن در خانه متداول شد. مستراح جای توالت را گرفت و از بیخ حیاط به درون خانه و آپارتمان راه یافت. حوض آب که محل شست و شو بود به تدریج متروک شد و جایش را به دستشویی داخل آشپزخانه و توالت سپرد. همان گونه که کوشش برای رفع عفونت هوا به پیرایش و نوسازی عرصۀ عمومی انجامید، با پیدایش آب تصفیه شده و گسترش آب لوله کشی بافت زندگی خصوصی نیز دگرگون و تجدد خانگی شد.۶

در عصر رضاشاه و با حمایت حزب تجدد که خواستار جدایی دین از سیاست، ایجاد ارتش منضبط و بوروکراسی کارآمد، ایجاد تسهیلات آموزشی برای همگان و ایجاد امکانات برای شکوفایی استعدادها در سراسر کشور بود، گام های مهمی برای آغاز مدرن شدن ایران برداشته شد.۷ هدف اساسی رضاشاه این بود که جامعۀ گسسته و قبیله ای ایران را به صورت دولت ملتی مدرن درآورد. در دورۀ رضاشاه، در اغلب شهرها مأموران بهداشت و پزشکان مخصوص وزارت فرهنگ مشغول بودند و مأموران بهداری ها همۀ آموزشگاه ها را دقیق بازرسی می کردند.۸

عصر پهلوی دوم را می توان اوج تجدد روزمره دانست که عللی چند داشت. علاوه بر افزایش درآمد هنگفت نفتی، تلاش محمدرضاشاه برای بسط نفوذ سیاسی و ایجاد مشروعیت در طبقات پایین جامعه از جملۀ این علل اند. در دورۀ محمدرضاشاه و با افزایش درآمد نفتی، برنامه های توسعۀ کشور با شدت بیشتری جریان یافت. در برنامه های سوم و چهارم حدود ۱.۹ میلیارد دلار صرف منابع انسانی شد.۹ در ادامۀ این تلاش برای نفوذ همه جانبه در ساختار اجتماع، در ۱۳۴۱ش انقلاب سفید محمدرضاشاه با شش بند به تصویب رسید. اصل ششم انقلاب به ایجاد سپاه دانش اختصاص یافته بود که هدف آن فعالیت های بهداشتی و عمرانی در مناطق محروم و دوردست بود. از سال ۱۳۴۳ش و با عملی شدن قانون سپاه دانش، مأموران دولتی راهی جای جای کشور شدند. سپاهیان دانش علاوه بر خدمت در آموزش و پرورش، در وزارت بهداری نیز شاخه ای به نام سپاه بهداشت تشکیل دادند. از سوی دیگر، یکی از زیر شاخه های وزارت بهداری مهندسی بهداشت بود که در کنار سپاه بهداشت به فعالیت های عمرانی در حوزۀ بهداشت می پرداخت.

فعالیت های سپاه بهداشت فارس
در دورۀ محمدرضاشاه و طی فعالیت های بهداری ها و سپاه بهداشت، به حق انقلاب سترگی در حوزۀ امور بهداشتی صورت گرفت. در عرصۀ مبارزه با بیماری ها در استان فارس، برنامۀ واکسیناسیون گسترده در برابر بیماری های گوناگون اجرا شد و افراد زیادی در برابر بیماری های واگیر واکسینه شدند. در ۱۳۴۶ش، در برابر بیماری آبله ۱۰۵.۴۷۳ نفر و در برابر بیماری سل ۸.۴۱۲ واکسینه شدند.۱۰ در زمینۀ مبارزه با بیماری های مقاربتی از ۲.۲۸۹ نفر آزمایش خون گرفته شد.۱۱ اقدامات پیشگیرانۀ آموزشی نیز در دستور کار قرار داشت. در حوزۀ کلاس های بهداشتی پرستاری تعداد ۳.۴۳۶ نفر از زنان باردار، ۱۴ نفر از ماماهای محلی، ۲۵۵ نفر از مادران، ۱۳۲ نفر از دانش آموزان، ۷ نفر از کارآموزان بهیاری آموزش دیدند و ۶۵۲ نفر در کلاس مزایای شیر شرکت کردند.۱۲ در عرصۀ کلینیک های پرستاری در حوزۀ همگانی کل مراجعات ۱.۱۳۵ نفر، مراجعان بخش کودکان ۴.۵۲۶ نفر، بخش توزیع شیر ۱۰۴۲ نفر، بخش زنان باردار ۳.۵۷۴ نفر، مراقبت های بعد از زایمان ۶۲۰ نفر، مراجعان بخش بیماری های مقاربتی ۷.۵۴۹ نفر، مراجعه برای معالجۀ تراخم ۳.۰۵۱ نفر و برای درمان سل ۱.۳۸۸ نفر بود.۱۳ در زمینۀ فعالیت های دیگر آموزشی تعداد ۱۱.۸۷۳ نفر از فیلم، ۲.۲۲۶ نفر از فیلم استریپ، ۹.۴۶۷ نفر از سخنرانی و ۷۶۷ نفر از کلاس های آموزشی بهره بردند.۱۴

فعالیت های آزمایشگاهی نیز برای نخستین بار آغاز شد. این فعالیت ها مشتمل بر پنج نوع کشت، میکروب شناسی، سرم شناسی، انگل شناسی و قارچ شناسی تقسیم بودند. در حوزۀ آزمایش کشت، از ۲۸۰ نفر آزمایش خلط، از ۱نفر چرک گلو و بینی، از ۷ نفر ادرار، از ۱ نفر خون و از ۳ نفر کشت چرک صورت گرفت. در حوزۀ میکروب شناسی از ۹۳۵ نفر آزمایش خلط، از ۲۷۵ نفر آزمایش ترشح گلو و بینی، از ۲۰ نفر آزمایش ادرار، از ۱۱۸ نفر آزمایش مایع نخاع و از ۳۲۵ نفر آزمایش ترشح مجرا گرفته شد.۱۵

فعالیت های مهندسی بهداشت فارس
آب شهرها در گذشته با آب جاری از منبع ها، برخی در کانال های روباز و برخی در مجاری زیرزمینی، تأمین می شد.۱۶ منابع آب مشروب متنوع و بر حسب وضعیت اراضی و طبقه بندی قشرهای زمین و موقعیت هر شهر متفاوت بود.۱۷ قنات ها و چشمه ها مهم ترین منابع تأمین آب مورد نیاز مردم فارس بودند. مجرای قنات ها تعمیر و پاکسازی می شدند یا اینکه برخی از قنات ها، چون قنات مقرب الخاقان در شیراز، به سبب خشک شدن مسدود می شدند.۱۸ با این حال، پروژه های لوله کشی جدید و بر اساس اصول مهندسی در دورۀ پهلوی عملی شدند. برای نمونه، در شیراز آب لوله کشی و تصفیه شده در ۱۳۳۱ش و با پشتیبانی محمد نمازی در دسترس مردم قرار گرفت.۱۹ گذشته از مرکز استان، برخی از شهرستان ها و حتی روستا های دوردست نیز از آب لوله کشی بهره مند شدند. برای تأمین آب آشامیدنی، عملیات لوله کشی به روستاهای فراوانی صورت گرفت.

به منظور تأمین آب آشامیدنی قریۀ ۳۴۰ متری ابراهیم آباد بیضا، در اوایل سال قبل توسط ادارۀ مهندسی بهداشت و معتمدین محلی قراردادی منعقد گردید. به موجب قرارداد مزبور، عملیات لوله کشی با کمک مالی و فنی مهندسی بهداشت برابر نقشه ای که به وسیلۀ این اداره تهیه شده شروع گردید و در ماه جاری پایان یافت و مورد بهره برداری قرار گرفت.۲۰

لوله کشی در مناطق و روستاهای دیگری از جمله قصرالدشت ضرغامی، ایچ اصطهبانات، نوبندگان فسا، صغاد آباده و جمال آباد ارسنجان نیز اجرا شد.۲۱ 

مهندسی بهداشت نسبت به ارتقای کیفیت گرمابه های عمومی نیز وارد عمل شد. مطابق اسناد، عملیات تعمیراتی، ساختمانی و لوله کشی در ۱۰ باب گرمابۀ خزینه دار غیربهداشتی در روستاهای بوانات با همکاری مهندسی بهداشت و نمایندگان محلی به پایان رسید و ۴ باب گرمابه نیز در روستاهای قاضی آباد، فخرآباد، شیدان و جعفرآباد سفلی تکمیل و مورد استفاده قرار گرفتند.۲۲ احداث گرمابه در صحرارود فسا، زرقانک رامجرد، کاکان اردکان، اقلید و ملیان بیضاء آغاز شد و بهسازی گرمابه های قریۀ دزد کردک و ابرقو به انجام رسید.۲۳ همچنین، قرارداد ساخت یک باب غسالخانه در قریۀ دستجرد فسا نیز منعقد شد.۲۴

مأموران بهداشت در حیطۀ بهداشت شهری و شهر به شهر نیز اقدامات نظارتی و قانونی زیادی صورت دادند. روی هم رفته، ۴.۹۰۰ فقره بازدید بهداشتی از اماکن عمومی و مراکز تهیه و فروش مواد غذایی در شهر شیراز به عمل آمد. از پیشه وران خاطی نیز ۲۰۰ فقره تعهد بهداشتی مبنی بر رفع نواقص گرفته شد. تعداد ۱۰۰ باب از مغازه ها بر اثر راهنمایی مأمورین به صورت بهداشتی درآمد. به ۱۰۰ نفر از متقاضیان، پس از بررسی کامل، پروانۀ  کسب داده شد. تعداد ۲۵ نفر از پیشه وران به علت عدم رعایت مقررات بهداشتی به دادگاه اعزام شدند. مقدار ۹۷۹ کیلوگرم ماهی و سایر مواد خوراکی فاسد کشف و معدوم شد. به ۲۵ کامیون ماهی وارده به شیراز پس از تشخیص سالم بودن دستور فروش داده شد و تعداد ۸۴ فقره نمونه مواد غذایی مشکوک برای آزمایش به آزمایشگاه ارسال شدند.۲۵

مأموران مهندسی بهداشت در فسا نیز فعال بودند و جمعا ۱.۲۴۸ بازدید از اماکن عمومی و پیشه وران صورت دادند و از ۱۱ نفر تعهد بهداشتی گرفته شد تا نسبت به رفع موانع بهداشتی محل کسب خود اقدام کنند و به ۴ شکایت در امور بهداشتی رسیدگی شد. اقدام دیگر لوله کشی در سبزی فروشی ها بود که جهت بهبود وضعیت بهداشتی انجام گرفت. به چند شکایت در خصوص نظافت کوچه ها رسیدگی شد و در خصوص کلرینه کردن آب آشامیدنی روستاهای فسا اقدامات لازم صورت گرفت.۲۶

در شهرستان جهرم نیز ۳۸۵ بازدید از اماکن عمومی و مراکز تهیه و توزیع مواد غذایی به عمل آمد و ۱۰ تعهد از خاطیان بهداشتی اخذ و یکی از فروشندگان مواد غذایی به علت فروش مواد غذایی فاسد به دادگاه اعزام شد. روی هم رفته، ۳۰ کیلوگرم مواد غذایی فاسد کشف و معدوم شد. وضع نظافت و بهداشت محیط کشتارگاه شهرستان کاملاً کنترل و دستورات لازم به متصدیان مربوطه داده شد.۲۷ 

در شهرستان آباده نیز اقدامات مشابهی صورت گرفت. از جمله ۷۱۹ فقره بازدید بهداشتی از مغازه های پیشه وران به عمل آمد و از پیشه وران خاطی ۲۰ فقره تعهد بهداشتی اخذ شد و ۶ نفر از پیشه وران متقاضی واجد شرایط موفق به دریافت پروانۀ کسب شدند. ضمن کنترل مواد غذایی، مقدار ۲۷ کیلوگرم مواد غذایی فاسد نابود شد. در کلاس های بهداشتی ۱۱۱ نفر از اصناف تحت تعلیم قرار گرفتند و در نهایت، نواقص بهداشتی کارخانۀ یخ سازی برطرف شد.۲۸ 

در شهرستان کازرون علاوه بر ۲۳۰ بازدید بهداشتی، از پیشه وران دارای نقص مسایل بهداشتی ۵۶ فقره تعهد بهداشتی اخذ شد. ۸۰ فقره از مواد غذایی جهت اظهار نظر به آزمایشگاه ارسال شد و ۳۸ نفر در کلاس های بهداشتی تحت تعلیم مقررات بهداشتی قرار گرفتند.۲۹

در شهرستان داراب، علاوه بر ۷۸ بازدید عمومی و رسیدگی به ۳ شکایت بهداشتی، ۱۵ نفر از پیشه وران آموزش بهداشتی دیدند. مورد جالب توجه این بود که مأموران یک لاشۀ گوسفند فاقد مهر کشتارگاهی را معدوم کردند. همچنین، روستاها و قهوه خانه های بین  راه نیز بازدید وکنترل بهداشتی می شدند.۳۰

 در نورآباد ممسنی، ۲۵۰ فقره بازدید از اماکن عمومی صورت گرفت. ۲ فقره تعهد بهداشتی اخذ، آب شرب اهالی کنترل و جمعاً ۲۶۸ مترمکعب آب آشامیدنی کلرینه شد.۳۱ 

در منطقۀ شهری اصطهبانات، ۲۹۲ بازدید بهداشتی و ۳ فقره رفع نواقص بهداشتی صورت پذیرفت.

نظر به اینکه قطعه زمین مخروبه ای در یکی از محلات شهر محل تجمع زباله و خاکروبه شده بود و در نتیجه، ایجاد محیطی برای پرورش مگس و سایر حشرات مضر می کرد، با فرمانداری و شهرداری مکاتبه گردید که نسبت به حصارکشی اطراف زمین مزبور اقدام شود. یکی از متصدیان نانوایی شهر که از به کار بردن دستورات لازمۀ بهداشتی خودداری می کرد، جهت تعقیب قانونی به دادگاه اعزام گردید.۳۲ 

در شهرستان مرودشت، علاوه بر بازدیدهای عمومی، به وضعیت بهداشتی کارگران نیز توجه می شد. از جمله از کارخانۀ قند مرودشت و الکل کشی و وضع بهداشتی کارگران بازدید صورت می گرفت. عده ای از پیشه وران که فاقد کارت تندرستی بودند به بهداری محل معرفی شدند و به منظور جلوگیری از ریختن آب گرمابه در کانال با شهرداری مکاتبه شد.۳۳ 

در نیریز، به واسطۀ یک آب انبار متروک که محل تجمع کثافات و زباله شده بود، با شهرداری تماس حاصل شد که نسبت به مسدود شدن آن اقدام لازم صورت گیرد. همچنین، در خصوص فاضلاب یکی ازگاراژهای شهر که ایجاد مزاحمت می کرد اقدام لازم صورت گرفت.۳۴ 

در بخش اقلید، همۀ سلمانی های سیار تحت نظارت قرار گرفته و تعهد گرفته شد که هر چه زودتر به تأسیس محل کسب ثابتی اقدام کنند. دفع زباله با رعایت اصول بهداشتی صورت گرفت و آب آشامیدنی اهالی کلرینه شد.۳۵ 

نتیجه گیری
دوران حکومت ۳۷ سالۀ محمدرضاشاه پهلوی، علاوه بر نقاط ضعف بسیار، نقاط قوت جالب توجهی نیز داشت. در زمینه های زیرساختی، خدماتی، بهداشتی و رفاهی اقدامات گسترده ای به عمل آمد. در حوزۀ خدمات بهداشتی در استان فارس، اقداماتی چون آموزش گروه های متفاوت مردم در زمینۀ مبارزه با بیماری ها از طریق برگزاری کلاس های تخصصی آموزشی و نشریات متنوع، واکسینه کردن بخش قابل توجهی از مردم در برابر بیماری های واگیر و غیرواگیر، آزمایش های گوناگون به منظور درمان بیماری ها، بهبود وضعیت بهداشتی گرمابه ها، لوله کشی آب بهداشتی، کلرینه و ضد عفونی کردن آب و اقدامات دنباله دار متنوع دیگری در زمینۀ بهداشت شهری صورت گرفت. البته اقدامات صورت گرفته در این محدوده را باید با توجه به وضعیت اقتصاد حاشیه ای ایران در نظر گرفت. از این رو آوردن مثالی از حلبی آبادی در حومۀ شیراز در سال ۱۳۵۱ش در اقتصاد سیاسی ایران موردی دور از انصاف است. در هر حال، در نظر گرفتن آمار اقدامات صورت گرفته در یک سال در نقاط گوناگون فارس بزرگ نشان از حجم سترگ فعالیت های عمرانی و بهداشتی در این استان دارد.


۱تورج اتابکی (گردآورنده و مؤلف)، تجدد آمرانه: جامعه و دولت در عصر رضاشاه، ترجمۀ مهدی حقیقت­خواه (تهران: ققنوس، ۱۳۸۷)، ۲۴.
۲پرویز دلیرپور، ”ریشه­ها و زمینه­های شکل­گیری ساخت دولت مدرن در ایران از آغاز تا ظهور رضاشاه،“ در دولت مدرن در ایران، ویراستۀ رسول افضلی (قم: دانشگاه مفید، ۱۳۸۶)، ۱۵۲.
۳هما ناطق، مصیبت وبا و بلای حکومت (تهران: نشر گسترده، ۱۳۵۸)، ۱۳.
۴محمودمیرزا قاجار، تاریخ صاحبقرانی: حوادث تاریخی سلسلۀ قاجار، ۱۱۹۰-۱۲۴۸ق، تصحیح نادره جلالی (تهران: مرکز پژوهش کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۹)، ۲۹۴.
۵محمد توکلی طرقی، ”تجدد روزمره و آمپول تدین،“ ایران­نامه، سال ۲۴، شمارۀ ۴ (زمستان ۱۳۸۷)، ۴۲۱-۴۶۱؛ نقل از ۴۲۲.
۶توکلی طرقی، ”تجدد روزمره و آمپول تدین،“ ۴۲۲-۴۲۳.
۷یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب: از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ترجمۀ کاظم فیروزمند، حسن شمس­آوری و محسن مدیر شانه­چی (تهران: مرکز، ۱۳۷۷)، ۱۱۰-۱۱۱.
۸ال. پی. الول ساتن، رضاشاه کبیر یا ایران نو، ترجمۀ عبدالعظی صبوری (تهران: تابش، ۱۳۳۷)، ۳۹۰.
۹ساتن، رضاشاه کبیر، ۳۹۴.
۱۰سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۸/۱۱/۱۳۴۶، آرشیو ملی فارس، ۳.
۱۱سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۸/۱۱/۱۳۴۶، ۳.
۱۲سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۸/۱۱/۱۳۴۶، ۴.
۱۳سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۸/۱۱/۱۳۴۶، ۵.
۱۴سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۸/۱۱/۱۳۴۶، ۶.
۱۵سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۸/۱۱/۱۳۴۶، جدول شمارۀ ۱۱.
۱۶برتولد اشپولر، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ مریم میراحمدی (تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۶۹)، ۴۰.
۱۷محسن روستایی، تاریخ طب و طبابت در ایران از عهد قاجار تا پایان عصر رضاشاه به روایت اسناد (تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی، ۱۳۸۲)، جلد ۱، ۴۶۰.
۱۸علی­اکبر سعیدی سیرجانی (ویراستار)، وقایع اتفاقیه: مجموعه گزارش­های خفیه­نویسان انگلیس در ولایات جنوبی ایران از سال ۱۲۹۱ تا ۱۳۲۲ قمری (تهران: نوین، ۱۳۶۲)، ۱۱۲.
۱۹علینقی بهروزی، شیراز یا خال رخ هفت کشور (شیراز: چاپخانۀ موسوی، ۱۳۳۴)، ۴۹.
۲۰سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، آرشیو ملی فارس، ۱.
۲۱سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲-۴.
۲۲سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۶.
۲۳سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۷-۹.
۲۴سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۱۰.
۲۵سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۱۴-۱۵.
۲۶سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۱۵-۱۶.
۲۷سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۰.
۲۸سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۱.
۲۹سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۲.
۳۰سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۳.
۳۱سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۴.
۳۲سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۴-۲۵.
۳۳سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۶.
۳۴سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۲۹.
۳۵سند شمارۀ ۳۲۲۸ مورخ ۲۴/۳/۱۳۴۶، ۳۱.