پژوهشی در بناهای آرامگاهی شهرستان تفرش

| کارشناس ادارۀ کل میراث فرهنگی استان زنجان - باستان­ شناس

مقدمه
آرامگاه بنایی است که یک یا چند شخصیت مذهبی یا سیاسی در آن دفن شده باشند. این نوع بناها به دو گروه مذهبی (زیارتی) و غیرمذهبی تقسیم میشوند. آرامگاه های مذهبی به امامزاده معروف اند و در مقایسه با سایر بناهای اسلامی، جز مساجد، اعتبار ویژه ای دارند. مسلمانان، به ویژه شیعیان، به این بناها بیش از دیگر بناهای دورۀ اسلامی علاقه دارند و بدان ها احترام می گذارند.۱ بعضی از این بناها از نظر نوآوری و سبک معماری قابل توجه اند و در زمان ساخت و بعد از آن اهمیت بسیار داشته اند. همچنین، بنای بعضی از آرامگاه ها رفته رفته گسترش یافته و به مجموعه های معماری پیچیده و باشکوه تبدیل شده اند.

بناهای آرامگاهی هم مانند سایر بناها نقشه­ های زیربنای متفاوتی دارند که از آن جمله­ اند نقشه ­های مدور، مربع و هشت­ ضلعی که با شیوه­ های گوناگون معماری ساخته شده ­اند و تزییناتی چون آجرکاری ، گچ­ بری، کاشی­ کاری و آینه­ کاری دارند.

ساخت مقبره و زیارتگاه در ایران بعد از اسلام پیشینه ای طولانی دارد. این بناها با نام هایی چون برج، گنبد، بقعه و مزار نیز معروف اند.۲ با این همه، بناهایی که در این مقاله بررسی شده اند، از نظر نوع ساخت به دو گروه تقسیم می شوند: الف. بناهایی که حکومت در ساخت آنها دخالت داشته یا مستقیما خود به ساخت آنها اقدام کرده و در ساخت آنها از پلان چهارطاقی۳ ا ستفاده شده است. از آن جمله اند بنای شاهزاده محمد، امامزاده احمد، امامزاده ابوالعلی، شاه واروق و شاهزاده قاسم کهک که در دورۀ صفویه بنا شده اند. ب. بناهای ساده ای که به همت مردم ساخته شده اند و از نظر شیوه و سبک معماری چندان شاخص نیستند و شیوۀ معماری فاخر بناهای رسمی و حکومتی در آنها دیده نمی شود. هر دو گروه البته از سنت های محلی ساخت بناهای آرامگاهی پیروی کرده اند و در ساخت آنها از مصالح بوم آورد یعنی خشت، آجر، لاشه سنگ و ملاط گچ نیم کوب استفاده شده است. با توجه به شکل و فرم ابنیه، گچ در پوشش بیرونی و داخلی آنها به کار رفته تا زمختی و خشونت را بپوشاند و امروزه بقایای اندکی از تزیینات سادۀ گچی در برخی از آنها باقی مانده است. این شیوه و سبک ساخت که از پیش از اسلام در منطقۀ تفرش رواج داشته، به سبب شرایط خاص منطقه ای کمتر دستخوش تغییرات و دگرگونی شده است.

نگاهی تاریخی به شهرستان تفرش
تفرش در دورۀ ساسانی جزء خوره ­قباد۴ و در اواخر ساسانی جزء اصفهان و در قرون اولیۀ اسلامی از طسوج­های۵قم بود و پس از آن، جزء ولایت عراق عجم بوده و در حال حاضر از شهرستان­ های استان مرکزی است.

کهن ترین کتابی که در آن از تفرش نام رفته تاریخ قم (تألیف ۳۷۸ق) است: ”دیگر رستاق  طبرش است سی¬ودو دیه از آن جمله طرخوران، فیم (فم)، جاویذه که مندرس گشته و نادیده شده است.“ در همین کتاب آمده است: ”رستاق طبرش: روایت است از ابن مقفع که ضیعت های آن را طبرش بن همدان بنا کرد و به عمارت آن فرمود.“ و نیز آنکه ”طسوج طبرش“ عبارت اند از

همرود، رجاب، رستاق انار، شیذار زیند، خانجرد، هبرد، فروس، سلکان کارجه، اندریقان، سهرافرود، طرزه، جرجبشت، مهرجشنسف آباد، الرقاین افشیدجرد، الخیران، مردور، کهنه ببر، وردهد من نسخه عتیقه، فونج منها الرین آباد منها، خاخاه منها، و لیکان، مزرعه منها، میقان منها، سندکان منها، وه منها، اسحاق آباد منها، عمران آباد منها، محمدآباد منها، کیاروآباد منها، علی آباد فرنج منها، صلح آباد منها، مزرعه ابی القاسم منها، مبارک آباد منها، ارض کارجه و صلح آباد و مزرعه ابی القاسم.۷

تعدادی از این روستاها امروز شناخته شده نیستند. حمدالله مستوفی نیز دربارۀ تفرش چنین آورده است:

تفرش ولایتی است که از هر طرف که بدو روند، بگریوه (کوه) فرو باید رفت. سیزده پاره دیه است. فم و طرخوران از معظمات اوست. هوایش معتدل است و آبش از چشمه ها و کاریزهاست که از آن کوه ها برمی خیزد و ارتفاعاتش پنبه و غله و میوه و اکثر اوقات آنجا ارزانی بود و مردم آنجا شیعی اثنی عشری اند. حقوق دیوانی اش شش هزار دینار است.۸  

حاج سیاح محلاتی دربارۀ تفرش چنین آورده است:

تفرش به دو محله منقسم است: فم و طرخوران. در طرخوران به حسینیه ای که مخصوصاً منزل برای غرباء در آنجا ساخته اند، ایوان و حجراتی در تکیه بود. در یک حجره منزل کردم، به گردش و سیاحت محلۀ دیگر تفرش، فم، هم رفتم بعضی عمارت های عالی داشت که مال اشخاص معروف بود، من جمله خانۀ میرزااسدالله وزیر و پیشکار مالیۀ عراق بود که فعلاً معزول و خانه نشین است. تفرش جای سنگلاخی است، اشجار را خوب تربیت می کنند، غله کم دارد، تمام اهل تفرش ذوقی به خواندن و مخصوصاً به نوشتن دارند، به طوری که زارع و فلاح هم مشغول مشق خط است.۹

در کتاب مرآت البلدان دربارۀ تفرش آمده است که

اراضی تفرش در غیر زمستان به سبزی و خرمی موصوف و کثرت اشجار و فواکه لطیفه و باغات متنزعه آن معروف است. جز انجیر و انار، گل و ریاحین و لاله و ضمیران بسیار دارد، آبش از چشمه ساراست و در فصل بهار تقریباً سه ماه آب برف از کوهستان جاری ورودی تشکیل می دهد که از میان فم و طرخوران می گذرد و فاصل میان این دو آبادی است. و مزارع زیاد هست که آبادی آنها به این دوـ قریه بزرگ می پیوندد و عمارات عالیه در این دو آبادی بنا کرده اند، املاک تفرش زیاد قیمتی و کم زراعت است.۱۰

ابراهیم دهگان دربارۀ تفرش چنین می­گوید:

تبرس، تپرش، تبرش، همه از مادۀ واحد روی ریشۀ تپور و با تبرک و تبرستان خویشاوندی دارد. تفرش ولایتی است از نواحی اراک که در بدو امر، یعنی زمان پارس­ها، جزو اصفهان و بعداً ضمیمۀ قم و در حین بنای اراک جزء این شهرستان و در دو سه سال قبل، خود مرکز شهرستانی گردید.

واژۀ تفرش در کتب قدیمه به صورت مختلف ضبط شده است، حرف اول را گاهی با طاء مؤلف و زمانی با تاء منقوط می نویسند و در صورت دوم نیز اختلاف با پاء پارسی و باء موحدۀ عربی و فاء منقوط دیده می شود، در حرف چهارم نیز اختلاف نظر در مکتوبات قدما دیده شده است، با سین مهمله می نویسند و با شین معجمه هم تلفظ می کنند. فعلاً با تاء منقوط و در آخر شین معجمه معروف است. و در زمان قدما اکثراً به صورت سین مهمله وارد شده است. در تاریخ قم، در آنجا که اسم طبرس آمده است، به صورت طاء مؤلف و باء موحده و در آخر سین مهمله ضبط گردیده است. در تاریخ بیهق نیز، به همین صورت (با طاء مؤلف) آمده است . . . روی ریشۀ تاپور یا تپور، یعنی ساکنین قدیمی نواحی شمالی، قرار گرفته که با علامت ”ستان“ به معنای جایگاه ترکیب شده و جمعاً سرزمین تپورها می باشد . . . هرچه هست، تفرش از مادۀ تپور۱۱ نژاداً با شمالی ها وابسته و از جهت مذهب، از قرون اولیه، شیعی مذهب بوده و به طور یقین عده ای از بزرگان عالم تشیع، همچون ابوالحسن صاحب تفسیر و صاحب احتجاج، هم منتسب به این شارستان بوده اند.۱۲

مستوفی دربارۀ مردم تفرش نوشته است که ”مردم آن، شیعۀ اثنی عشری‌اند و به غایت متعصب“۱۳ و از قدیم الایام همین مذهب را داشته‌اند. او از مرآت البلدان نقل می کند که عمدۀ سکنۀ تفرش سادات حسینی‌اند. ”گویند این سادات از خورزن۱۴ مکه هجرت و بدانجا آمده، سکنی گزیده‌اند.“۱۵ رواج تشیع در مناطق جبال و احتمالاً متأثر از تشیع قم بوده است. همچنین، كوه های سر به فلك كشيده و صعب العبور بخش مركزي شهرستان تفرش را به قلعه ا‌ي دسترس ناپذیر بدل کرده است (تصویر ۲) و به همين سبب، در گذشته مخالفان حكومت‌های وقت، مخالفان حكومت‌های محلي و اقلیت های دینی به اين منطقه پناه می بردند.۱۶ قلعۀ توس، قلعۀ سلطان محمود و گاورقلعه در كوه هاي اين منطقه بنا شده‌اند نشان از اهميت اين منطقه دارند. از سوی دیگر، ابنيه مذهبي فراوان در بخش مرکزی تفرش كه اكثراً منتسب به نوادگان ائمه اند  نشان مي‌دهد كه این شهرستان همواره پناهگاه شيعيان و پیروان آنها بوده است.

از نظر معماری، بيشتر ابنيۀ تك بنا در منطقه كاركرد آرامگاهي دارند، بسيار ساده اند و از شیوه های معماری بومی منطقه و از جمله معماری روستایی الهام گرفته اند. اين نوع معماری شامل بناهای هشت گوش با گنبد ساده است و در اكثر نقاط اين منطقه و در بناهای مذهبي آن ديده می شود. شاهزاده نور، بی بی سلمه، اميرعبدالله و قدمگاه ها نيز به اين شيوه بنا شده‌اند كه نشان مي‌دهد همۀ اين بناها از سبك خاصی پيروی می كردند كه در به علت كوهستانی و دور از دسترس بودن منطقه تا حدود زيادی محفوظ مانده است.۱۸

تصویر ۱. موقعیت شهرستان تفرش در استان مرکزی.
برگرفته از انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
تصویر ۲. توپوگرافی شهرستان تفرش. تهیه و تنظیم نگارندگان.

شاهزاده قاسم کهک
این بنا مدفن قاسم بن حمزه بن امام موسی کاظم(ع) و حمزه بن علی حمزه است که در دورۀ شاه طهماسب اول بنا شده و در روستای کهک دهستان خرازان، در ۲ کیلومتری شرق شهر تفرش، واقع شده است. در اطراف این بنا قبرستان روستای کهک قرار دارد. این امامزاده مورد توجه اهالی روستای کهک و دیگر روستاهای اطراف است و جمعه ها و پنج شنبه ها و ایام خاص مذهبی زائران فراوان دارد. شاهزاده قاسم کهک بنایی مربعی و با پلان چلیپایی ۱۹ و در چهار طرف چهار ایوان به طول ۷۰/۱۴متر، عرض۷۰/۱۴متر و ارتفاع ۲۰/۱۵ متر دارد. در چهار گوشۀ این بنا پله هایی است که به بالای گردنۀ گنبد میرسند. بنا گنبدی سه پوششه۲۰ دارد. پله های آجری به غلام گردش۲۱ اطراف گنبد راه دارند و برای تبدیل سطح چهارگوش و چلیپایی به دایره از فیلپوش۲۲ و گوشواره هایی در قسمت هایی از گنبد استفاده و در زیر گنبد آنها را با مقرنس های زیبا تزیین  کرده اند.

ورودی ایوان شمالی دربی ساده و چوبی دارد و در دو طرف این ایوان دو چشمۀ رواق دار۲۳ قرینه وجود دارد. در دو گوشۀ آن پلکانی برای رفتن به حجره های چهارگوش ساختمان و غلامگردش ساخته شده است. قسمت ورودی و ایوان مانند آن کمی بلندتر از بقیۀ دیوارهای این قسمت است. اطراف ایوان به صورت ساده ای گچ کاری شده است. ضلع غربی ورودی اصلی بناست و ایوانی مقرنس،۲۴ کارشده با گچ، دارد. در دو طرف این ایوان درب هایی قرینه وجود دارد و در گوشۀ راست ایوان پلکانی برای رفتن به حجره۲۵ یا زاویه ای که در این گوشه ساخته شده و برای دسترسی به غلام گردش گنبد تعبیه شده است. درب ورودی این قسمت سبزرنگ و مزین به کنده کاری و منبتکاری کتیبه های چوبی است.

به فاصلۀ ۱۰ متری ضلع جنوبی درخت چنار کهن سالی قرار دارد که قدمتش به قدمت بنا می رسد. این قسمت نیز قرینۀ ضلع شمالی و دیگر اضلاع این بنای زیباست، با این تفاوت که بعدها درب سمت راست این ایوان را با آجر و گچ بسته اند و فقط درب سمت چپ آن هنوز موجود است که در کنار آن پلکانی آجری برای رفتن به غلام گردش یا زاویۀ گنبد موجود است. این بنا بسیار زیباست، ولی کمتر از دیگر بناهای دورۀ صفوی مرمت و بازسازی شده است (تصویر ۷). ضلع شرقی این بنا مانند سایر اضلاع دارای ایوان قشنگی است که کمی بلندتر از اطراف آن ساخته شده که احتمالاً قصد از ساختن ایوان های بلند آن بود که لنگر انداختن گنبد جلوگیری کنند و از فشار به گنبد بکاهند. در دو طرف ایوان رواق ها و چشمه هایی وجود دارد که در هر دو طرف آنها دو عدد چشمه ساخته شده است. این بنا دارای گنبد سه پوششۀ آجری و پوشش کاشی بوده که متأسفانه کاشی کاری آن از بین رفته است. قسمتی از این کاشی کاری که تزیینات آیه های قرآنی با خط سفید ثلث بر زمینۀ آبی کاشی های خشتی بوده نیز فرو ریخته است. قسمت گردن بنا با کاشی های سبز و سیاه و خط بنایی تزیین شده است و کاربندی۲۶ گنبد با نقاشی های اسلیمی زیبا تذهیب و نقاشی شده است. ضریح در زیر گنبد ساخته شده با آجر و گچ و کاشی قرار دارد و هنرمند معمار در ساخت گنبد اوج هنر و استادی خود را نشان داده است (تصاویر ۳ تا ۵). این بنا پلان چهارطاقی دارد که شبیه بناهای شاه واروق در باباقاسم، شاهزاده احمد کوهین و بنای امامزاده مهدی در مرکز تفرش است و به نظر می رسد در ساخت همۀ آنها از الگوی مشترک معماری صفوی پیروی کرده باشند. این بنا با شمارۀ ۳۵۳۱ جزو آثار ملی ثبت شده است.۲۷  

تصویر ۳. نمای شمالی امامزاده قاسم کهک. عکس از نگارندگان.
تصویر ۴.  نمای شرقی امامزاده قاسم کهک. عکس از نگارندگان.
تصویر ۵. پلان امامزاده قاسم کهک.
برگرفته از آرشیو میراث فرهنگی استان مرکزی.

امامزاده شاه­ واروق
بنای امامزاده شاه واروق در روستای باباقاسم دهستان کوه پناه در بخش مرکزی شهرستان تفرش واقع شده است. در ایام مذهبی خاص و ایام دیگر سال زائران از اکثر مناطق اطراف به زیارت این امامزاده می آیند. بعد از ورود به حیاط از ضلع شمالی غربی این امامزاده، بنای زیبایی در وسط آن جلب توجه می کند که ایوان دار ساخته شده و طرح و پلان چلیپایی دارد. در هر ضلع یک ایوان بلندتر از سایر قسم هاست و ورودی را نشان می دهد. همچنین، ایوان ارتفاع زیاد گنبد را پوشانده تا تناسب بنا حفظ شود. در ضلع شرقی، چناری کهنسال دیده می شود که آن احتمالاً سن آن به قبل از بنای امامزاده می رسد. ضلع شمالی ایوانی بلندتر از سایر قسمت های این بخش است و در دو طرف آن طاق نماهای۲۸ آجری قرینه ای قرار دارد که در وسطشان نورگیرهایی تعبیه شده بود که متأسفانه نورگیرهای چوبی از بین رفته و فقط بخش های کوچکی از قاب چوبی آنها باقی مانده است. این ایوان گچ کاری ساده ای دارد. احتمالاً درب ورودی نیز در این قسمت قرار داشته و بعداً مسدود شده است. ایوان فقط یک نورگیر دارد.

ایوان ضلع غربی بلندتر از سایر قسمت ها و دقیقاً قرینۀ ضلع شمالی است، با این تفاوت که درب ورودی ساده ای دارد و در دو طرفش طاق نماهایی بسته قرار دارد که اکنون کاربرد تزیینی پیدا کرده اند. فقط در دست چپ ایوان ورودی کوتاهی به اتاق و زاویۀ این گوشه وجود دارد. در چهارگوشۀ بالای بنا ناودان هایی سنگی کار گذاشته اند که آب باران را به پایین هدایت می کنند.

در جلوی ورودی این قسمت، که نیم متر پایین تر از سطح حیاط است، سنگ قبری سیاه رنگ دیده می شود. ضلع جنوبی ایوانی داشته که هم سطح دیگر قسمت های این بخش بوده و بعدها مسدود شده است. از این ایوان فقط یک طاق نما باقی مانده است و در کنار آن، رواقی بزرگ و دربی کوچک قرار دارد که با پلکانی به بالا بنا می رود. در گوشۀ سمت راست این قسمت پلکانی آجری دیده می شود که به اتاقی با سقف قرنیزکاری شده راه می یابد که احتمالاً زاویه بوده است. این قسمت بنا بعد از تکمیل بنا ساخته شده و به مرور زمان تغییر پیدا کرده است. ضلع شرقی دارای ایوانی با گچ بری های زیباست که این عبارات را با خط نستعلیق نوشته اند: سادات اشرف اند و بود قدرشان جلی / آل پیمبرند و جگرگوشۀ علی؛ نصر من الله و فتح قریب؛ بر رویشان نظر مکن آرزوی جانانی / الصالحون الله و الطالحون لی. در این ایوان درب چوبی بسیار نفیس و منقش به کتیبه ای وجود دارد. کتیبه ها بر قاب بالایی در به خط نستعلیق نوشته شده اند: ساخت زیبا دری چنین پُرکار / آنکه او هست نادر العصار – احمدرضای وزواهی ۲۹ ابن آقامحمد بخار. در قاب بالای لنگۀ چپ آمده است: و ان یکاد الذین کفروا لیزالقونک بابصارهم. در پایین، دو بیت شعر در مدح شا ه واروق کنده اند که خواندن آن به شکل کامل دشوار است. کنده کاری های قسمت های متفاوت درب با ذکر مرتب نام علی(ع) در قالب سواستیکا۳۰ صورت گرفته که جهت حرکت آن به چپ است. در عین حال، نقش های گیاهی نیز در این نقش ها تکرار شده اند. در بالای این درب بسیار نفیس نورگیری قرینه تعبیه شده است که امروزه فقط قسمتی از مشبک چوبی آن باقی مانده است. در دو طرف این ایوان بلند دو درب قرینه در طاق نماها وجود دارد. در گوشۀ سمت چپ این ایوان حوض آبی، احتمالاً برای نگهداری آب چشمه، دیده می شود. اطراف حیاط شاه واروق کتابخانه و دستشویی و ساختمان های دیگر ساخته اند (تصاویر ۶ تا ۸).۳۱

گنبد از نوع سه پوششه ساخته شده از گچ و آجر است، زیر گنبد با گچ بری های ساده ای تزیین شده و فاقد غلام گردش است. تزیینات کاشی گنبد احتمالاً از بین رفته و لچکی۳۲ گنبد کوچک تر از قسمت بالایی گنبد است. بنای این امامزاده از نظر طرح و پلان شبیه به شاهزاده احمد کوهین و امامزاده قاسم کهک و از نظر شیوۀ گنبدزنی مشابه امامزاده مهدی (ابوالعلی) و یادگار دورۀ صفویه است.۳۳

تصویر ۶. نما و چنار کهنسال امامزاده شاه­ واروق بابا قاسم. عکس از نگارندگان.
تصویر ۷. درب چوبی نفیس ومنبت­ کاری بنای امامزاده شاه­ واروق بابا قاسم با جزییات.
عکس از نگارندگان.
تصویر ۸. پلان امامزاده شاه ­واروق. برگرفته از آرشیو میراث فرهنگی استان مرکزی.

امامزاده علی­ اصغر شهراب
این مکان مذهبی در روستای شهراب، در دهستان کوه پناه و در میان خانه های متعلق به افراد مذهبی واقع شده است. بنا پلانی هشت گوش دارد و ورودی آن در شمال غربی است. از بیرون با پرک های آجری تزیین شده و پله ای در غرب دسترسی به بالای بنا را میسر می سازد. گنبد آن از نوع ساده است که در سال ۱۳۵۳ش با بتن ساخته شده و بسیار ترک برداشته است. در ضلع جنوبی این بنا تکیه ای وجود داشته که کاملاً تخریب شده است. سقف بنا با تیرهای چوبی تیرریزی شده و امامزاده ضریح آلومینیومی ساده ای دارد. نام بانی، بر اساس کاشی نصب شده در سردر ورودی رضا علی اکبر است. بنا در اواخر دورۀ قاجار ساخته و هم در دورۀ پهلوی و هم اخیرآً مرمت و نوسازی شده است (تصویر ۹).

تصویر ۹. امامزاده علی­ اصغر شهراب.

شاهزاده احمد کوهین
این بنا مدفن شاهزاده احمد، از نوادگان امام موسی کاظم(ع)، است که در دوران شاه طهماسب اول بنا شده است. بنا جزو آثار ملی به ثبت رسیده و در روستای کوهین از بخش مرکزی شهرستان تفرش واقع شده است. بنا پلانی چلیپاشکلی دارد که گنبد بر روی آن قرار گرفته است. ورود به محوطۀ بنا از طریق ورودی ضلع شمالی حیاط امکان پذیر است. بعد از ورود به حیاط، بنای آجری زیبایی جلب توجه می کند که دو ایوان در ضلع جنوبی و شمالی دارد. در نمای شمالی ایوان رواق داری دیده می شود که طاق قوسی دارد و رواق و چشمۀ وسط آن بزرگ تر از دو چشمۀ قرینۀ کناری است که در اخیراً هنگام مرمت تغییر داده شده اند. در کنارۀ این رواق ها چهار پنجرۀ بزرگ قوس دار، در هر طرف دو پنجره و قرینه، ساخته اند. در گوشه پله ای به اتاق هایی می رسد که زاویه بوده و برای چله نشینی۳۴ به کار می رفته اند. در ضلع شرقی دو پنجره با طاق قوسی ساده و ضلع غربی چهار پنجره و نورگیر دارد. ضلع جنوبی نیز ایوانی بلندتر از سایر قسمت دارد و در هر طرف آن دو درب قرینه تعبیه شده است. درب های سمت راست بعدها با گچ بسته شده اند  (تصاویر ۱۰ تا ۱۲).

این بنا با آجرهای لعاب دار قهوه ای، قهوه ای روشن و آبی در اطراف قوس های رواق ها تزیین و در بالای قوس های ضلع شمالی نقش هایی اسلیمی به رنگ های آبی و قرمز نقاشی شده است. احتمالاً گنبد این بنا مانند گنبد امامزاده قاسم کاشی کاری داشته که اثری از آن باقی نمانده است. اکنون در اطراف حیاط کتابخانه و امکاناتی رفاهی برای زوار ساخته اند.۳۵

تصویر ۱۰. نمای جنوبی شاهزاده احمد کوهین. عکس از نگارندگان.
تصویر ۱۱. قسمتی از نمای شمالی و غربی شاهزاده احمد کوهین. عکس از نگارندگان.
تصویر ۱۲. پلان بنای شاهزاده احمد کوهین.
برگرفته از آرشیو میراث فرهنگی استان مرکزی.

بقعۀ امامزاده مهدی (ابوالعلی)
اين بنا که امروزه در كنار ميدان شهيد بهشتی شهر تفرش، كنار پارك تفريحی نظامی گنجوی، قرار گرفته است، در سال ۱۳۵۶ش به شمارۀ ۱۳۴۴ ثبت ملی شده است. اين بقعه پلان هشت ضلعی دارد كه هر ضلع آن به صورت ايوانی رو به بيرون است و همۀ آنها به زير گنبد ورودی دارند. بعضي از اين ورودی ها با تيغه‌های آجری بسته شده اند. نورگير‌هايی در اين ايوان ها تعبيه شده تا نور فضای داخلی بنا را تأمين كنند. در اين قسمت ها از تزیينات كاشی كاری، گچ بری و مقرنس با گچ استفاده شده است. كاشیهای همۀ قسمت‌ها، جز يك قسمت، از بين رفته است. برای رفتن به بالای بنا در كنارۀ ايوان ها پلكان هايی ساخته اند. در اطراف بقعه قبرهایی به چشم می خورد.

زير گنبد با گچ‌بری و مقرنس های ساده‌ تزیين شده است. ضريح چوبی زير گنبد قرار گرفته است. بر حاشيۀ ضريح آيه‌هایی از قرآن را منبت كاری کرده اند که در نوع خود بی نظير و بسيار جالب توجه است. کتیبه ای منبت کاری۳۶ هم از دورۀ شاه طهماسب اول (قرن دهم هجری) دارد.

گنبد بنا سه پوششه است كه با شانزده گوشواره (فيلپوش) بر روي سطح هشت ضلعی بنا شده و از نظر شكل گنبد و شيوۀ معماری شبيه شاهزاده احمد كوهين، بابا قاسم كهك و امامزاده شاه واروق است كه همگي با آجر ساخته شده‌اند و نهايت ظرافت و زيبایی و تناسب در آنها به كار رفته است (تصاویر ۱۳ تا ۱۵).

در اين بنا، قرينه سازی به نحو بسيار چشمگيری رعايت شده است. از روی تزیينات و كاشی های باقی مانده می توان گفت كه در دورۀ قاجار قسمت هايی از بنا، مثل رواق شمالی و يكی ديگر از رواق ها، هنگام مرمت بسته شده اند.۳۷

تصویر ۱۳. آرامگاه امامزاده مهدی (ابوالعلی). عکس از نگارندگان.
تصویر ۱۴. ضریح و صندوق چوبی آرامگاه امامزاده مهدی (ابوالعلی). عکس از نگارندگان.
 تصویر ۱۵. پلان امامزاده ابوالعلی. برگرفته از آرشیو میراث فرهنگی استان مرکزی.

 

بقعۀ شاهزاده محمد
اين آرامگاه مذهبی در شهر تفرش و در محلۀ فم واقع شده و در سال ۱۳۴۱ش به ثبت ملی رسيده است. بنا۵/۴۵ متر طول و ۳۵ متر عرض و حدود ۱۵ متر ارتفاع دارد و حريم آن ۱۷۰۰ مترمربع را اشغال كرده است. بنا از نوع دو ايوانی است. ورودی بنا ايوانی رفيع است که تزیينات كاشي كاري و مقرنس دارد. سردر بالای اين ايوان با كاشی های آبی و زرد و قسمت های مقرنس با گچ و قسمت های ديگر با خط ثلث۳۸ سفيد بر زمينۀ آبی (لاجوردی) تزیين شده است. در دو طرف اين ايوان طاق نماهايی تعبيه و درب چهارگوشی در وسط اين ايوان برای ورود به صحن۳۹ امامزاده ساخته شده است.

 متن شعر نقش شده بر سردر ايوان حاکى از آن است که اين ايوان را خواجه مومن۴۰ در سال ۱۰۵۰ق و در زمان شاه عباس صفوى ساخته است. بناى خود امامزاده را نيز خواجه مومن ساخته است. نسب‌نامۀ امامزادۀ مدفون در بنا چنين است: ابومحمد حسن بن ابى عبدالله حسين بن على بن عمربن حسن الافطس بن على بن جعفربن امام زين‌‌العابدين علی بن الحسين(ع). گنبد بنا كه بر روي ضريح ساخته شده در قسمت انتهايی صحن اصلی است كه اطراف آن مانند آرامگاه های شاهزاده احمد كوهين و امامزاده قاسم چشمه‌هايي با طاق هاي ضربی دارد و اهالی مردگان خود را در آنها و در اطراف صحن دفن کرده اند.

دسترسی به زير گنبد از طریق ايوانی میسر است كه مانند ايوان اول دارای تزیينات گچ كاری و مقرنس است. يك نورگير مشبك نور داخل گنبد را تأمین می کند و زير گنبد با تزیينات اسليمی۴۱ با رنگ های ارغوانی، بنفش، سبز، آبي و طلایی تزئين شده است كه شامل نقش گل و بوته و ترنج و از نوع تزیينات دورۀ قاجار است. همچنين، با خط ثلث ارغوانی بر زمينۀ سفيد آيات قرآنی را در داخل بنای گنبد نوشته‌اند كه به داخل گنبد فضايی ملكوتی بخشيده است. اخیراً ادارۀ اوقاف كاشی هاي گنبد را بازسازی کرده است.

اين بنا از نظر پلان و شكل‌ قابل مقايسه با شاهزاده احمد كوهين، شاهزاده قاسم كهك و ابوالعلی است كه در دورۀ صفويه ساخته شده‌اند، اما در دورۀ قاجاريه (۱۳۳۵ق) تزیينات آنها مجدداً مرمت شده و كاشی كاری و نقاشیهای زير گنبد عمدتاً متعلق به همین دوره اند (تصاویر۱۶ تا ۲۰).

تصوير ۱۶. نمای ايوان ورودی شاهزاده محمد با مقرنس و کتیبۀ خط ثلث و تزیینات قاجاری سردر.
عکس از نگارندگان.
تصوير ۱۷. نمای كلي بنای شاهزاده محمد. عکس از نگارندگان.
تصوير ۱۸. نمای اطراف حياط و صحن شاهزاده محمد. عکس از نگارندگان.
تصوير ۱۹. تزیينات اسليمی با گچ روی کاربندی زير گنبد. عکس از نگارندگان.
تصویر ۲۰. پلان بنای شاهزاده محمد.
برگرفته از آرشیو میراث فرهنگی استان مرکزی.

شاهزاده نور قزلجه
اين امامزاده در غرب روستای قزلجه و در ميان باغ های انگور و در شرق محوطۀ تاريخی تپۀ قزلجه قرار دارد كه آثاری سفالی از دوره‌هاي تاريخی و اسلامي در این محوطۀ تاریخی وجود دارد. بناي اين امامزاده به شکل كامل با آجرهای فشاری ۵×۲۰ سانتی متری زردرنگ بازسازی شده، ولی شكل و پلان اوليۀ بنا كاملاً حفظ شده است. ابعاد پلان ۵×۵ متر است و طرحی ساده دارد. ديوارۀ بيرونی تقريباً به شکل هشت ضلعی ساخته شده و گنبد ساده‌ای نيز روي آن قرار گرفته است. همانند ديگر امامزاده‌هايی كه به صورت تك بنا در ساير روستاهای اين شهرستان ساخته شده‌اند، مصالح اصلی آن لاشه سنگ، گل و گچ است. از داخل طاق نماهايی دارد و عمق بیشتر يكی از آنها نشان دهندۀ جهت قبله و محراب است. اين بنا هيچ كتيبه‌ای ندارد. ضريح آن چوبي و ساده است و درب بنا در شمال آن قرار دارد. چهار نورگیر کوچک در ساقۀ گنبد تعبیه شده و در قسمت شمال بنا جوی آبی روان است كه در كنار آن درخت چنار كهنسالی با قطر حدود سه متر یا بیشتر ديده می شود كه احتمالاً هم سن بناست.  با توجه به سبک ساخت اولیۀ بنا و شیوۀ گنبدزنی آن که شبیه به بنای امامزاده شمس الدین و حلیمه خاتون است، می توان ساخت آن را به دورۀ میانی اسلام و پیش از صفویان نسبت داد. در کل اين نوع بناها نشان دهندۀ نوعی سبك معماری مذهبي عاميانه در اين منطقه اند (تصاویر ۲۱ و ۲۲).۴۲

تصویر ۲۱. شاهزاده نور قزلجه. عکس از نگارندگان.
تصویر ۲۲.  شاهزاده نور قزلجه. عکس از نگارندگان.

امامزاده عبدالله شولك
روستای شولك در كوه دوزداغی واقع شده است. راه دسترسی به اين روستا جاده­ ای خاكی است كه از زرجين به شولك كشيده ­اند و بسيار سخت و صعب ­العبور است. اين روستا داراي بستر صخره‌ای است و در درۀ كناری آن در شرق روستا زمين‌های كشاورزي و باغ­های روستایيان قرار دارد. روستا ۱۵ خانوار دارد كه خانه‌های آنها از لاشه ­سنگ يا چينه و كاه­گل ساخته شده‌اند. در ميان اين روستا آثار بنای مذهبی موقر و كوچكی ديده می شود كه اهالی شولك آن را امامزاده عبدالله می نامند. پلان آن مربع­ شكل است و گنبد كاه­گلی كوچكی روی آن ساخته شده ­اند. در اطراف آن حياط مستطيل ­شكلی به ابعاد ۱۲×۱۵ متر با چينه ساخته شده است. اين بنا با توجه به مصالح نامرغوب و ابتدايی بر اثر عوامل طبيعی در حال فرسايش و نابودی است و قسمت­های بسیاری از آن نیز از بين رفته است (تصویر ۲۳).۴۳

تصویر ۲۳. امامزاده عبدالله شولک. عکس از نگارندگان.

امامزاده عبدالله نقوسان 
امامزاده عبدالله در مرکز روستای نقوسان در دامنۀ شمالی رشته کوه کوه پناه ساخته شده است. این روستا جزو دهستان بازرجان در بخش مرکزی شهرستان تفرش است و آب و هوایی کوهستانی و سرد دارد. بنای امامزاده عبدالله الحاقات فراوانی از جمله مسجد و حمام دارد و در اطراف صحن اصلی آن نیز اهالی روستا مردگان خود را دفن کرده اند. در ضلع شمالی بنا مسجدی ساخته اند که ورودی آن ستون دارد و پلکان ورودی به صورت نیم دایره است. پایۀ ستون و ستون ها و پلکان از سنگ های سبز روشنی ساخته شده اند که از معدن سنگ شمال روستا تهیه شده اند. حمام عمومی روستا در ضلع جنوبی است و پیوستگی مسجد و امامزاده و حمام عمومی نشانۀ پاکی جسم و روح از طریق توسل به ائمه و فرزندان آنها در این منطقه است.

گنبد روی بنایی مستطیل شکل در قسمت غرب حیاط امامزاده ساخته شده و ضریح زیر آن قرار گرفته است. بنا از آجر و ملاط گچ ساخته شده است و سردر ورودی مسجد با کاشی و خط ثلث آبی و سفید تزیین شده است. روی گنبد را با قیر پوشانده اند و اندازۀ گنبد نسبت به امامزاده احمد و شاه واروق بسیار کوچک تر و معماری آن ساده تر است. چشمه ها و رواق های اطراف گنبد به همه طرف راه دارند. با توجه به شکل گنبد و مصالح آن به نظر می رسد در زمان قاجاریه و پهلوی اول ساخته شده و از نظر معماری نسبت به بناهای حکومتی دورۀ صفویه کیفیت پایینی دارد که سیر قهقرایی معماری منطقه را نشان می دهد (تصویر ۲۴).۴۴

تصویر ۲۴. امامزاده عبدالله نقوسان. عکس از نگارندگان.

امامزاده یحیی فرک
در ضلع شرقی روستای فرک و در کنارۀ قبرستان، امامزاده ای مدفون است که به تازگی دیوارۀ بیرونی آرامگاهش تعمیر شده است. به گفته اهالی، امامزاده یحیی نام دارد و بنای آرمگاهی او بسیار ساده و ابتدایی و عبارت است از اتاقکی مربع مانند که درب ورودی آهنی اش در دیوارۀ شمالی قرار دارد. گنبد با شیوه ای ابتدایی روی این چهار دیواری که ضخامت دیوارهای آن حدود ۸۰ سانتیمتر است سوار شده و نمای بیرونی آن اخیراً با آجرهای فشاری بازسازی شده است. بنا به گفتۀ اهالی بنا در اصل از لاشه سنگ و ملاط گچ ساخته شده بود. قسمت های اصلی و قدیمی را برای محافظت با آجر پوشانده اند و گنبد و اصل بنا حفظ شده است. در کنار دیوارۀ غربی امامزاده هنوز بقایایی از ساختمان هایی دیده می شود که از لاشه سنگ و خشت ساخته شده اند و هم دورۀ بنای امامزاده اند.

پلان سادۀ این امامزاده در بیشتر نقاط شهرستان تفرش دیده می شود که اکثراً از داخل به صورت هشت ضلعی با طاق نماهایی با طاق قوسی و گنبدهایی ساخته شده اند که مستقیم روی هشت ضلعی ها سوار شده اند. در این امامزاده نیز همین شیوۀ ساده و ابتدایی به کار رفته است که در امامزاده شمس الدین دیزک، امامزاده حلیمه خاتون فریسمانه، امامزاده زبیده-خاتون دربر، امامزاده دادقان و امامزاده شولک هم از آن استفاده شده است. به نظر می رسد این بناها بر اساس یک پلان و به سدت یک نفر و در یک دوره ساخته شده باشند. در ساخت آنها از مصالح بوم آورد استفاده شده است و معماری آنها ملهم از معماری محلی (روستایی) قاجاری است (تصاویر  ۲۵ و ۲۶).۴۵ 

تصویر ۲۵ . امامزاده یحیی فرک. عکس از نگارندگان.
تصویر ۲۶. پلان امامزاده یحیی فرک. ترسیم نگارندگان.

امامزاده دادقان  
امامزاده دادقان در ۱۰۰ متری شرق روستای دادقان در دهستان بازرجان واقع شده و در ضلع جنوبی جادۀ آسفالتۀ مشهد بارزجان به دادقان و در میان اراضی کشاورزی و تپه ماهورها قرار گرفته است. رودخانۀ بازرجان با جهت شرقی– غربی در ۲۰۰ متری جنوب بنای این امامزاده جریان دارد.

این بنا معماری بسیار ساده ای دارد. در قسمت شمالی آن آثار بناهای مخروبه ای دیده می شود که به صورت تلی از خاک و سنگ درآمده اند. این بنا از لاشه سنگ و ملاط گل و گچ ساخته شده است و پایۀ گنبد آن چهارگوشه و مربع شکل به ابعاد ۵×۵ متر است و حدود ۵/۴ متر ارتفاع دارد. درب ورودی در طرف شرق است. از داخل گچ بری هایی ساده و تاقچه های برای شمع و چراغ دارد. بنا از نظر پلان و معماری شبیه امامزاده بی بی سلمه و امامزاده حلیمه خاتون فریسمانه و امامزاده شولک است. احتمالاً در دورۀ قاجاریه ساخته شده و ساخت آن از الگوهای محلی الهام گرفته اند (تصاویر ۲۷ تا ۲۹).۴۶

تصویر ۲۷. امامزاده دادقان. عکس از نگارندگان.
تصویر ۲۸. جزییات داخلی بنای امامزاده دادقان. عکس از نگارندگان.
تصویر ۲۹. پلان امامزاده دادقان. ترسیم نگارندگان.

 امامزاده شمس الدین 
امامزاده شمس الدین در مرکز روستای دیزک در دهستان رودبار، بخش مرکزی شهرستان تفرش، واقع شده است. این بنا ساختمانی بسیار ساده و در نوع خود جالب توجه دارد. از بیرون دارای هشت ضلع است و در چهار گوشۀ آن آثار پله هایی برای رفتن به بالای گنبد دیده می شود. دیوارۀ آن تا گردنۀ گنبد قطور تر ساخته شده تا بتوانند گنبد را روی هشت ضلعی سوار کنند و دیواره ها توان حمل گنبد را داشته باشند. ضخامت دیوارها از گردن گنبد به بالا کاهش یافته است، به قسمی که بیننده ابتدا تصور می کند ساختمان به صورت سه تکه روی هم سوار شده است. پنج نورگیر در گردنۀ گنبد برای تأمین نور زیر گنبد تعبیه شده اند. درب ورودی با طاق قوسی در ضلع شمالی قرار دارد و در زیر گنبد ضریحی چوبی و فاقد نوشته دیده می شود. در ضلع غربی یک طاق نما عمق بیشتری از سایر طاق نماها دارد که محراب امامزاده است. یک پنجرۀ قوسی شکل در شمال شرق بنا نیز ایجاد شده است. این بنا شبیه امامزاده حلیمه خاتون فرسیمانه، امامزاده دادقان، امامزاده یحیی فرک و امامزاده زبیده خاتون دربر است. با توجه به معماری ساده و پلان هشت گوش بنای آن احتمالاً متعلق اوایل دورۀ صفویه بوده و از الگوهای محلی پیش از آن الهام گرفته است (تصاویر ۳۰ و ۳۱).

تصوير ۳۰. بنای امامزاده شمس­ الدین دیزک. عکس از نگارندگان.
تصویر ۳۱. پلان امامزاده شمس­ الدین. ترسیم نگارندگان.

امامزاده بی بی سلمه 
در ۵/۲ کیلومتری ضلع جنوبی جادۀ دیزک به تیرزآباد، بنایی در دامنۀ تپه ماهورها با گنبدی آجری بر روی یک بنای تقریباً دایره ای ساده قرار دارد که ورودی آن در انتهایی ایوانی در طرف شمال است و در شرق و غرب آن طاق نماها و پنجره های با طاق قوسی ساخته اند. در دو طرف پایۀ گنبد دو نورگیر برای تأمین نور داخل گنبد و بنا ایجاد شده است و گنبد به صورت نوک تیز با هشت برجستگی پشتیبان ساخته شده است. این گنبد بر روی هشت ضلعی قرار گرفته و از داخل طاق نماهای متعدد دارد. درب ورودی آن چوبی ساده و مصالح به کاررفته در آن لاشه سنگ و ملاط گچ است. سطح بنا  ۹×۱۰ متر و ارتفاع آن حدود ۵ متر است. دیوارهای بنا یک متر ضخامت دارند و چون بنا در دهانۀ دره ای کوچک ساخته شده، پایۀ گنبد آن از گل و لای پوشیده شده است.

بنا احتمالاً قبل از دورۀ صفویه ساخته شده و طریقۀ نصب گنبد بر روی پایه جالب توجه و ساده است. اخیراً اهالی روستای تیرزآباد آن را با بتن و آجرهای فشاری مرمت و بازسازی کرده اند. قسمتی از اطراف گنبد که بازسازی و مرمت نشده متعلق به اواخر دورۀ صفوی است (تصاویر۳۲ و ۳۳).۴۷

تصویر ۳۲. امامزاده بی ­بی­ سلمه در هنگام مرمت. عکس از نگارندگان.
تصویر ۳۳. پلان بی ­بی­ سلمه تیزرآباد. ترسیم نگارندگان.

قدمگاه قرجقیه (ارپاچالی) 
محوطه ارپاچالی یا قدمگاه۴۸ قرجقیه در ضلع جنوبی روستای قرجقیه و در میان باغ های گردو واقع شده است. قدمگاه به صورت یک بنای سادۀ ۵/۲× ۵/۲ متری است که درب ورودی آهنی آن در ضلع شرقی قرار دارد. از داخل بسیار ساده است و سقف گنبدی گهواره ای دارد. مصالح آن لاشه سنگ و گچ و گل بوده است و جوی آبی از ۲۰ متری کنار محوطه و بنای قدمگاه عبور می کند. ساکنان محلی محوطۀ قدمگاه را به اسم ارپاچالی میشناسند که محوطه ای است به طول ۱۰۰ و عرض ۱۲۰ متر که هم-سطح زمین های است و سطح آن را امروزه باغ ها فراگرفته اند. این محوطه در ۳۰۰ متری شمال رودخانۀ قره چای واقع شده است. اهالی روستای قرجقیه بدان بسیار معتقدند.

اطراف این قدمگاه سفال های فراوانی در میان باغ به صورت پراکنده دیده می شود. یافته های سطحی این محوطه شامل لبه و بدنۀ ظروف سفالی است که در طیفی از رنگ خمیرۀ نخودی و کرم قرار دارند که نشان می دهد حرارت برای پخت آنها کافی بوده و چرخ ساز و ظریف اند. تزیینات آنها شامل نقوش کنده با لعاب لاجوردی و لعاب کرم و نقش کندۀ شانه ای است. کاسه-های ساده و سفال هایی با لعاب و تزیینات کشک و لبویی،  قطعاتی از ظروف دسته دار و دستۀ ظرف هم از این محوطه به دست آمد.

آثار معماری شامل لاشه سنگ ها و بنای قدمگاه است و لاشه سنگ ها احتمالا ً به بناهایی تعلق داشته اند که از بین رفته اند. این محوطه متعلق به دوره اسلامی و بنا احتمالاً متعلق به یک قرن اخیر است (تصویر ۳۴).۵۰

تصویر ۳۴. محوطه و قدمگاه قرجقیه. عکس از نگارندگان.

امامزاده زبیده خاتون 
امامزاده زبیده خاتون در میان روستای دربر در دهستان رودبار قرار دارد که دسترسی به آن از طریق جادۀ آسفالتۀ روستای عزالدین به این روستا ممکن است. این امامزاده در مرکز روستا و به صورت بنایی ساده ساخته شده و خانه های روستایی آن را در بر گرفته و در ضلع غرب و شمال به آن چسبیده اند. سطح بنا ۵ ×۵ متر است و گنبد آن بر روی دیوار قطور چهارگوش ساخته شده که مصالح اصلی آن لاشه سنگ و گچ است.

درب ورودی در شرق بناست. برای ورود به زیر گنبد ابتدا باید به یک اتاقک مربع مستطیل وارد شد که به صورت الحاقی به بنا اضافه شده است. فضای اصلی زیر گنبد دربی چوبی دارد. فضای زیر گنبد هشت ضلعی با طاق نماهایی دارای طاق های قوسی است که با گچ ایجاد شده اند. زیر گنبد نیم متر از دیگر قسمت ها پایین تر است. در اطراف گنبد سه نورگیر برای تأمین روشنایی داخل گنبد و بنا تعبیه کرده اند. در زیر گنبد قبری بدون کتیبه است. پلان و معماری آن شبیه امامزاده حلیمه خاتون فرسیمانه و تا حدودی امامزاده دادقان و امامزاده یحیی فرک است و با توجه به پلان و مصالح می توان ساخت آنها را هم زمان دانست (تصاویر ۳۵ تا ۳۷).۵۱

تصویر  ۳۵. بنای زبیده خاتون و آجرهای کنار آن. اهالی گفتند که بارها به ادارۀ اوقاف شهرستان و
استان برای نوسازی این امامزاده شکوائیه و نامه نوشته اند. عکس از نگارندگان.
تصوير ۳۶. نمای داخلی بنای زبیده ­خاتون دربر. عکس از نگارندگان.
تصویر ۳۷. پلان امامزاده زبیده­خاتون. ترسیم نگارندگان.

امامزاده حلیمه خاتون فریسمانه 
امامزاده حلیمه خاتون در دو کیلومتری شمال غرب روستای فریسمانه در دهستان خرازان و در انتهای جادۀ خاکی فرعی ای قرار دارد که از جادۀ خاکی اصلی روستای فریسمانه جدا شده و به طرف شمال تا دامنۀ جنوبی گوجه کوه می رود. این امامزاده با دیوارۀ هشت ضلعی در کنار درخت چنار کهن سالی در یک معبر کوهستانی و تنگه مانند جای گرفته و به گفتۀ اهالی، جمعه ها و ایام تعطیل سال عده ای برای زیارت و تفریح به این منطقه می آیند که آب و هوا بسیار مناسب دارد. در کنار امامزاده چشمه ای آب نیز وجود دارد و ادارۀ حفاظت از جنگل ها و مراتع در کنار این امامزاده آبشخورهایی برای حیوانات وحشی ساخته است. سطح بنای این امامزاده ۵ × ۵ متر است و حدود ۷ متر ارتفاع دارد. متأسفانه به علت عوامل طبیعی گنبد و دیواره های آن ترک های عمیقی برداشته اند. اهالی روستای فریسمانه با آجرهای فشاری و قالب های بتن مسلح پشتیبان هایی در هشت ضلع آن ایجاد کرده و مانع فرو ریختن بنا شده اند. اصل بنا از لاشه-سنگ و گچ ساخته شده و از داخل به هشت بخش تقسیم شده است. ورودی آن در ضلع شمال غربی است. دیواره های داخلی پوشش گچ دارند که با طاق نماهای قوسی شکل تزیین شده اند. در زیر گنبد قبری فاقد اسم و مشخصات وجود دارد. داخل و زیر گنبد با رنگ سبز رنگ آمیزی شده است. برای تأمین نور فضای داخلی در ساقۀ گنبد چهار نورگیر کوچک ایجاد کرده اند. از نظر شیوه و سبک معماری، این بنا قابل مقایسه با بنای امامزاده شمس الدین، شاهزاده نور قزلجه و زبیده خاتون است. با توجه به سبک معماری می توان آن را متعلق به دورۀ سلجوقی و دورۀ ایلخانی دانست (تصاویر ۳۸ تا ۴۰).۵۲

تصویر ۳۸. امامزاده حلیمه ­خاتون با پشتیبان‌های بتنی جدید. عکس از نگارندگان.
تصوير ۳۹. یکی از نگارندگان در کنار درخت کهنسال مجاور بنای فریسمانه.
تصویر ۴۰. پلان امامزاده حلیمه­ خاتون فریسمانه. ترسیم نگارندگان.

چهارتاقی کبوران 
چهار تاقی کبوران۵۳ در ضلع شمالی روستای کبوران در دهستان بازرجان واقع و بر روی یک قبرستان ساخته شده است، چنان که امروزه در زیر و اطراف این چهارتاقی تدفین صورت می گیرد. راه سازی قسمت جنوبی این قبرستان را تخریب کرده است. این چهار تاقی پلانی ساده و معماری ابتدایی دارد که شامل چهار چشمه با طاق قوسی در چهار ضلع بناست و گنبد بر روی این چهارستون ساخته شده است. ابعاد ستون ها ۵/۱×۵/۱ متر و فاصله و عرض دهانۀ چشمه ها ۲ متر و ارتفاع آنها ۵/۳ متر است. مصالح آن لاشه سنگ های نامنظم و ملاط گچ و گل است. از این نوع چهارتاقی بنای دیگری نیز در روستای بازرجان، در بخش مرکزی شهرستان تفرش، شناسایی کرده ایم. با توجه به مصالح و شکل، این بنا متعلق به دورۀ قاجاریه است (تصاویر ۴۱ و ۴۲).۵۴

تصویر ۴۱. چهارتاقی قاجاری کبوران. عکس از نگارندگان.
تصویر ۴۲. نما و پلان چهارتاقی کبوران. طرح از نگارندگان.

جمع بندی
وجود كوه هاي سر به فلك كشيده و صعب العبور بخش مركزي شهرستان تفرش را به قلعه ا‌ی نفوذناپذير بدل ساخته است و به همين علت، در گذشته مخالفان حكومت‌های وقت يا حكومت‌های محلی و فراریان به اين منطقه پناه می آورده‌اند. قلعۀ توس، قلعۀ سلطان محمود غزنوی و گاورقلعه،۵۵ كه بر كوه هاي اين منطقه بنا شده‌اند، نشان از اهميت منطقه دارد. همچنين، بقاع مذهبی متعددی كه اكثراً منتسب به امامان شیعه و اولاد آنهاست نشان می دهد كه بخش مركزی تفرش همواره پناهگاه شيعيان و پیروان آنها برای در امان ماندن از دست حكومت‌های زمان بوده است. از حیث معماری، بيشتر اين ابنيه تك بنا بوده و كاركرد آرامگاهي دارند، بسيار ساده و يادآور معماری دوران میانی اسلام و سنت معماری آن زمانه اند كه در دوره‌های بعد نيز ادامه يافته است. اين نوع معماری شامل بناهای هشت گوش با گنبد ساده است که در اكثر نقاط اين منطقه و در بناهای مذهبی آن ديده می شود. شاهزاده نور، بی بی سلمه، اميرعبدالله و قدمگاه ها نيز به اين شيوه بنا شده‌اند كه نشان می دهد همه از سبك خاصی پيروی می كرده‌اند كه به علت كوهستانی و دور از دسترس بودن منطقه تا حدود زيادی محفوظ مانده است. این نوع پلان بیشتر در جمع خانه ها و خانقاه ها دیده می شود. به سبب نزدیکی به قم که مرکز تشیع بود، در زمان صفويه در اين شهرستان كه پیش از آن جزو جبال بود بناهای فراوانی ساخته شده كه از نظر هنر معماری شايد بتوان آنها را جزو شاهكارهای زمان صفوی دانست (تصویر ۴۳). از آن جمله اند شاه واروق، شاهزاده احمد كوهين، ابوالعلی، شاهزاده محمد، باباقاسم كهك و تكيۀ زاغرم كه همگی ويژگی های معماری صفوی را دارند و در بعضی از آنها تناسب و كاركرد خاص بنا هم در نظر گرفته شده است، مانند ابوالعلی و شاه‌واروق و شاهزاده محمد و شاهزاده احمد كوهين. پلان معماری شاهزاده احمد كوهين و شاه‌واروق تقريباً مشابه است. بنای آرامگاهی ابوالعلی هشت گوش و دارای هشت ايوان در اضلاع بناست. بعضي از آنها بعداً بسته شده اند و در نوع خود بی نظير و بسيار زيبا است. احتمالاً اين بنا شيوۀ كامل‌تری از آرامگاه‌های هشت گوش سادۀ اين شهرستان بوده كه معمار با هوشمندی از آن پيروی کرده و آن را به كمال رسانده است. در این بناها، معمار شرایط اقلیمی منطقه را در نظر داشته و با توجه به جهت وزش بادهای این منطقه (از شرق به غرب) ورودی ها را در ضلع شمالی بناها قرار داده است. نکته ای که باید بدان اشاره کرد اینکه انتساب بسیاری از این بناهای مقدس به نوادگان ائمه محل شک و تردید است. نخست اینکه بیشتر این بناها در کنار چشمه های آب ایجاد شده اند و اسامی زنانه دارند و فقط زنان حق ورود به آنها را دارند. این امر ممکن است با تداوم آیین های پیش از اسلام و به ویژه الهه آناهینا مرتبط باشد که در این منطقه بعد از اسلام همچنان حضور داشتند و رفته رفته صبغه اسلامی یافته اند. دوم آنکه در روستاها و اطراف شهر تفرش شاهد بناهای کوچک مخروبه ای بودیم که اهالی نقل می کردند فلان شخص در خواب دیده که امامزاده ای در اینجا دفن است و بنایی بر آن ساخته، اما بعد از مرگ آن شخص بنا ویران شده و از رونق افتاده است.

تصویر ۴۳. موقعیت و پراکندگی بناهای بررسی­ شده در شهرستان تفرش. تهیه و تنظیم نگارندگان.

۱محمدیوسف کیانی، تاریخ هنر معماری ایران در دورۀ اسلامی (تهران: سمت، ۱۳۷۴)، ۱۰.
۲کیانی، تاریخ هنر معماری، ۱۰.
۳اطاق مربع­ شکل گنبددار.
۴نام استان فارس در دورۀ ساسانی.
۵یکی از واحدهای تقسیمات کشوری ایران در زمان ساسانیان.
۶معرب واژۀ روستاگ در پارسی میانه است. روستاگ در تقسیمات کشوری زمان ساسانیان به معنای دهستان بود.
۷حسن بن محمد قمی، تاریخ قم، ترجمۀ حسن بن علی قمی، تصحیح سیدجلال الدین طهرانی (تهران: توس، ۱۳۶۱)، جلد ۱، ۷۸.
۸حمدالله مستوفی قزوینی، نزهت ­القلوب، به کوشش گای لسترنج (تهران: دنیای کتاب، ۱۳۶۲)، جلد ۱، ۱۲۹-۱۹۴.
۹حاج­ سیاح، سفرنامۀ حاج­ سیاح، به کوشش حمید سیاح، تصحیح سیف ­الله گلکار (تهران: بی­نا، ۱۳۴۶)، ۱۹۴-۱۹۵.
۱۰محمدحسن ­خان اعتمادالسلطنه، مرآت البلدان، تصحیح عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث (تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۶۷)، جلد ۱، ۷۵۵-۷۵۶.
۱۱تپورها از اقوام باستانی بودند كه در كنارۀ جنوبي دريای خزر زندگي می كردند. پژوهشگرانی چون ماكورات و بارتولد تپوران را مانند آماردها از مردمان بومی مازندران پيش از آمدن آريايي ها مي دانند كه در برابر مهاجران به كوهستان های بلند اين سرزمين پناه بردند و رفته رفته تمدن و فرهنگ آريايی و سپس دين مزديسنی را پذيرفتند. بنگرید به اسماعیل مهجوری، تاریخ مازندران (تهران: توس، ۱۳۸۱)، ۳۴.
۱۲به نقل از حمیدرضا حسنی، مردم نگاری شهرستان تفرش (تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی، ۱۳۸۲)، ۴۸.
۱۳مستوفی، نزهت القلوب، ۶۹.
۱۴نام کوهی در جنوب روستای جیریا در بخش فراهان نیز هست؛ به معنای جای سرزدن خورشید در صبح.
۱۵مرتضی سیفی فمی تفرشی، سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان (تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۱)، ۲۹.
۱۶چندین قبرستان مختلط متعلق به یهودیان و مسلمانان را در این منطقه بررسی کردیم که احتمالاً متعلق به اواخر دورۀ صفویه بوده اند که اقلیت های دینی و مذهبی به شدت آزار و اذیت میشدند.
۱۷البته این موضوع جای بررسی بیشتر دارد. با توجه به وجود چشمه های پر آب در کنار بناها، معتقدیم که تقدس این بناها و محل ها به عقاید پی ۲۱ش از اسلام، به ویژه به الهه آناهیتا، برمی گردد که در دوران اسلامی صبغه و رنگ و بوی اسلامی و شیعی گرفته اند. بسیاری از این مکان های مقدس اسامی زنانه دارند و مردان حق ورود به آنها را ندارند.
۱۸علی نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش استان مرکزی“ (گزارش پژوهشی برای آرشیو میراث فرهنگی و گردشگری استان مرکزی، ۱۳۸۶)، جلد ۱، ۱۸۷.
۱۹در اینجا به معنای صلیبی ­شکل (+).
۲۰گنبدی دارای سه پوشش در فاصله­ های معین.
۲۱غلام گردش یا مردگرد راهرو يا پاگردي است كه پيرامون گنبد يا حياط يا تالار مي گردد.
۲۲یا گوشه یا گوشواره یکی از اجزای معماری ایرانی و بعدها اسلامی است که برای سوار کردن گنبد روی چهار دیوار مربع به کار می‌رود.
۲۳فضاهاى سرپوشيدۀ ستون داری که از چشمۀ طاق‌هايى تشکيل می شود که در طرفين صحن يا ميان‌سراى مسجد يا اماکن مذهبى ساخته مى‌شود. دهانۀ اين گونه فضاها رو به صحن است و در ورودى مسجد را به شبستان يا گنبدخانه متصل مى‌کند.
۲۴یکی از عناصر مهم تزیینی معماری است که برای زیبایی بناهای ایرانی، به خصوص مساجد و مقبره ها، استفاده می شود. مقرنس ها شباهت زیادی به لانۀ زنبور دارند و در بناها به شکل طبقاتی که روی هم ساخته شده اند، برای آرایش دادن ساختمان ها یا برای تبدیل یک شکل هندسی به شکل هندسی دیگری به کار می روند. مقرنس ها را می توان از جمله وسایل مؤثر در ساختن گنبدها دانست که بعدها کاربرد اولیۀ خود را از دست داده و بیشتر برای تزیین به کار رفته اند.
۲۵اتاق اطراف میان ­سرا و اطاق طلاب دینی.
۲۶تزیینات زیر گنبد.
۲۷نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۵۳.
۲۸ایوانی کم­ عرض و مسدود برای تزیین بنا.
۲۹روستایی در نزدیک شهر تفرش.
۳۰صلیب شکسته یکی از نمادهای مهری و سمبل خورشید و برابری در ایران باستان بود. در دورۀ اسلامی بیشتر به جنبۀ هنری آن پرداخته شده است.
۳۱نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۱۰۰.
۳۲ساقۀ گنبد.
۳۳نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ش ناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۱۴۷-۱۵۰.
۳۴چلّه، چهلّه و اربعين يکي از رسوم اهل سير و سلوک است که با رعايت آداب و شرايطی خاص مدتی به رياضات و عبادات مخصوص می پردازند. معمول صوفيان اين بود که در سال يک بار چلّه می نشستند و بهترين ايام را برای انتخاب چلّه ماه ذي القعده و دهۀ اول ماه ذي الحجه مي دانستند.
۳۵نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۱۶۱-۱۶۲.
۳۶کنده­ کاری نقوش گیاهی و اسلیمی روی چوب.
۳۷نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان ­شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۲، ۳۰.
۳۸یکی از شیوه‌های بسیار مهم در خوشنویسی اسلامی و یکی از خطوط ششگانه است. ابداع آن را به ابوعلی بن مقله بیضاوی شیرازی، معروف به این مقله، نسبت می دهند که در قرن سوم هجری قمری می‌زیست. این خط با امکان ایجاد ترکیب‌هایی زیبا و موقر بیشتر در کتیبه‌های تزیینی کتاب‌ها و بناهای مذهبی به ‌کار رفته ‌است.
۳۹میان ­سرا یا حیاط مرکزی ساختمان.
۴۰نام او ميرزامحمد فرزند جمال ­الدين مصطفي است که در محلۀ فم تفرش به دنيا آمد و در تفرش و قم و اصفهان تحصیل کرد. جدش عبدالعظيم ­بن­ عبدالله فرزند امام پنجم شيعيان است. در شعر به دائي تخلص می­کرد و زاهدي بي‌ريا، عالمي بزرگوار و حکيمي توانا بود.
۴۱ترکیب نقوش گل و بوتۀ پیچ ­درپیچ.
۴۲نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۲، ۲۸.
۴۳نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۲، ۲۹.
۴۴نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۴۹-۵۰.
۴۵نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۴۳.
۴۶نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان ­شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۵۱.
۴۷نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۶۱.
۴۸قدمگاه در اصطلاح جایی است که پای پیامبر یا امام به آنجا رسیده باشد. به عبارت دیگر، محلی که اثر پایی در سنگ و جز آن پدیدار است و گمان بر آن است که جای پای بزرگان دین باد.
۴۹نوعی تزیین و لعاب برای پوشش سفال و ظروف سفالی در دوره اسلامی.
۵۰نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۶۸.
۵۱نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان­ شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۷۲.
۵۲نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان ­شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۸۹.
۵۳کبوران در اصل گبران، یعنی زرتشتیان، بوده که به مرور زمان به کبوران تغییر نام داده است.
۵۴نوراللهی، ”بررسی و شناسایی باستان ­شناختی بخش مرکزی شهرستان تفرش،“ جلد ۱، ۴۱.
۵۵ترکی­شدۀ قلعۀ گبری.